حجاز درصدر اسلام صفحه 296

عطا در عصر عمر بن عبدالعزیز

در باب عطا در عصر عمر بن عبدالعزیز نسبتاً آگاهی فراوان داریم. زیرا عمر بن عبدالعزیز مردی پرهیزگار بود و سالهای دراز هم امارت مدینه داشت سپس به خلافت رسید و اصلاحات او در دواوین و نظامات عطا موجب خشنودی مورّخان شده است.

آنچه از اعمال عمر بن عبدالعزیز روایت شده نسبتاً اندک است، آن هم در قضایای فرعی است؛ یعنی به آن اندازه نیست که بتوان از روی آنها به بیان ارزش اصلاحات این خلیفه پرداخت ولی می‌توان از مجموع آنها به یک خط اصلی و یک نتیجه کلی رسید. و آن خط اصلی و نتیجه کلی این است که اصلاحات او اساس نظامات گذشته را واژگون نساخت و هرگز طرحی نو در این راه نینداخت. بلکه به بعضی تعدیلات پرداخت و فرمان داد که هر چه از قاعده خود خارج شده یا دستخوش اهمال گردیده است، از نو به قاعده اول بازآید. همچنین از نوشته ها برمی‌آید که اصلاحات او مورد تأیید مردم بوده است. البته این که می‌گوییم سخن تأیید آمیز چند نفر معدود است و نمی‌دانیم که آیا شامل همه مردم هم بوده است یانه. یعنی ممکن است مورّخان موارد رضایت را نقل کرده‌اند و از ذکر موارد عدم رضایت غفلت ورزیده باشند. همچنین برای ما روشن نکرده‌اند که وضع اقتصادی و مالی دولت چگونه بوده است و اموال چگونه و به چه مقدار می‌رسیده و تا چه مقدار و یا تا چه حد در اصلاحات او به کار می‌رفته و اثر آنها در اوضاع عمومی اقتصادی تا چه اندازه بوده است.

همه همّ عمر بن عبدالعزیز آن بود که اگر بتواند در تنظیم دیوان عطا به همان راهی برود که عمر بن خطاب رفته بود ولی برای او پیروی از آن سنت دیرینه جزء به جزء میسر نبود؛ زیرا از آن زمان سالها گذشته بود و اوضاع و احوال جامعه اسلامی تغییر کرده بود. با این همه می‌توان گفت‌که‌اصلاحات عمر بن عبدالعزیز، محافظه‌کارانه و روی درگذشته داشته است.

آنچه را در منابع ما از اعمال او در باب عطا آمده است، می‌توان چنین شماره کرد:

1- قسم یا نصیب؛ از روایات چنین برمی‌آید که عمر بن عبدالعزیز مالی را در میان مردم بطور تساوی تقسیم می‌کرد و آن را «قسم» می‌نامید. «(1)» در باب مقدار آن روایتی است که واقدی از عم خود هیثم بن واقد نقل می‌کند که من در سال 99 متولد شده بودم، عمر بن