حجاز درصدر اسلام صفحه 306

جزیرة العرب نمود. در این روزگاران درفش فتوحات بر دوش قوم عرب بود و بنابراین، عطایا به میان آنها تقسیم می‌شد.

البته طبیعت جهانی اسلام از همان ایام پیامبر (ص) و خلافت ابوبکر، شماری از غیر عرب را هم به خود جلب کرده بود و دولت اسلامی و جامعه اسلامی آنان را به چشم یک مسلمان می‌نگریستند، پس شماری از غیر عرب نیز مشمول عطا گردیدند.

در برخی از منابع، آمده است که عمر برای آن عده از موالی که در جنگ بدر شرکت کرده بودند مقرری معین کرد، به قدر آنچه برای مهاجرین و انصار معین کرده بود. «(1)» نیز ابن سعد گوید: عمر برای مردم بر حسب منزلتشان و قرائتشان از قرآن و جهادشان مقرری معین کرد. پس برای باقی کسان تنها یک باب گشود و برای هر مردی بیست و پنج دینار معین کرد. در برخی کتب آمده است که برای هرمزان دو هزار دینار معین کرد. و سیف از عاصم بن سلیمان از عامر شعبی روایت می‌کند که عمر برای هر نوزادی در اراضی مفتوحه، در سراسر ماه رمضان، یک درهم در روز مقرر نمود. «(2)» البته شمار موالی در این ایام هنوز اندک بود. زیرا اسلام همچنان در محدوده جزیره بود که مردمش عرب بودند و مرکزش مدینه که نظم دهنده عطای مردمِ آن، عمر بود.

اما پا گرفتن دولت اسلامی و گسترش آن سبب هجرت عجمان به مدینه شد؛ زیرا برای مهاجرت رادع و مانعی نبود. از سوی دیگر وضع اقتصادی حجاز رونق گرفته بود. بدون تردید همه عجمان و موالی که در مدینه بودند مشمول عطا نمی‌شدند ولی بعضی وقتها موقعیتهایی پیش می‌آمد که آنها را به کار می‌گرفتند و برخی را در عطا شرکت می‌دادند، هر چند جامعه عربِ مدینه، به آن به دیده رضا نمی‌نگریست. اما در عهد امویان ابن سعد روایت می‌کند که محمد بن حَنَفیه به دیدار عبدالملک بن مروان رفت و خواست که وامش را ادا کند و حق خویشاوندی به جای آورد و نیازهای او برآورد. محمد بن حنفیه وام خود و نیازهای خود و فرزندان و موالی‌اش را به او بنوشت.

عبدالملک خواستِ او اجابت کرد ولی قرار دادن مقرری برای موالی بر او گران آمد.

محمد اصرار کرد. عبدالملک چیزی کمتر از دیگران مقرر داشت. محمد بار دیگر به او اصرار