حجاز درصدر اسلام صفحه 314

البته مقدار رزق، همواره بر یک سان ثابت نبود؛ مثلًا می‌نویسند وقتی که عثمان به خلافت رسید در رزق و جامه گشایش داد. «(1)»

کیلها

چنان برمی‌آید که تعداد رزقی که به میان مردم تقسیم می‌شد ثابت نبود، بلکه نه چندان کم دستخوش تغییر و تبدیل می‌شد. این تغییرات و تبدیلات بیشتر به سبب یکدست و یکسان نبودن کیلها بود.

جاحظ می‌گوید: گاه امیران برای تحبیب خود در نزد رعایا، بر مقدار کیلها می‌افزودند.

این امر سبب شد که کیلهایی به مقادیر مختلف رواج یابد، چون: زیادی و فالج و خالدی.

در حجاز، در قرون اولیه اسلام کیلها یکسان نبود. در عراق نیز چنین بود. فقها و روات از ابتدای قرن دوم هجری، به برخی تغییراتی که در کیلها پدید آمده بود اشاره کرده‌اند؛ زیرا کیلها را در امور شرعی، چون اندازه‌گیری آب کُرّ و زکات فطره و نصاب زکات اهمیت بسیار بود.

ابن سعد گوید: مروان بن حکم زمانی که حکومت مدینه را برعهده داشت، در زمان خلافت معاویه، همه صاعها را جمع کرد و آنها را با هم سنجید تا عادلانه‌ترین آنها را برگزیند.

و چونصاع متعادل را به دست آورد، فرمان داد تا برطبق آن بپیمایند و آن راصاع مروان نامیدند. البته اینصاعصاع مروان نیست، بلکهصاع رسول‌الله (ص) است تا مروان در این سنجش آن را که اعدلصاعها بود پیدا کرد. «(2)» شافعی گوید که معاویه چون به مدینه آمد، و این زمانی بود که به خلافت نشسته بود، مقرر کرد که کیلها را اندازه‌گیری کنند و گفت می‌بینم که دو مد از سمراء (آرد گندمی که سبوس آن را نگرفته باشند) شام معادل یکصاع از تمر است. مردم این قاعده را مراعات کردند. «(3)» از عبارات فوق برمی‌آید که کیلها در حجاز به قدری با هم متفاوت بوده‌اند که والی مدینه، مروان، مجبور شده آنها را بسنجد و از میان آنها یکی را که از دیگران متعادل‌تر بوده است برگزیند.

در خلافت عبدالملک بن مروان بار دیگر در کیلها نظر کردند و رأی بر مُدِّ هِشام قرار

1- - ابن سعد ج 2- 1، ص 214.
2- - ابن سعد، ج 5، ص 30.
3- - مسند الشافعی، ج 1، ص 253.