حجاز درصدر اسلام صفحه 348

دگرگونیهایی در مالکیتها

معلومات فراوانی که از اوضاع اقتصادی مدینه داریم دلالت بر این دارد که آنجا منطقه‌ای زراعی بوده است و مالکیت امری قانونی و تثبیت شده.

مالکیتها هم فردی بوده نه اجتماعی. زیرا ندیده‌ایم که عشیره‌ایصاحب ملکی بوده باشد. ظاهراً هر کس را قطعه زمینی کوچک بوده که خود یا به یاری خانواده‌اش آن را زراعت می‌کرده است. ولی این به معنای عدم وجود مالکیتهای بزرگ نیست که در آنها کارگران کار می‌کرده‌اند. انصار برای گذران زندگی، به تولیدات زراعی خود متکی بودند. اما بعضی از آنها بیش از نیازشان حاصل می‌کرده‌اند و زیادیِ محصول خود را می‌فروخته‌اند تا چیزهای دیگری بخرند. از این رو مدینه رابطه محکمی میان سرمایه‌داران و کشاورزان بوده است.

تردیدی نیست که ورود مهاجران به مدینه سبب تحولات و دگرگونیهایی شد. از این قرار:

1- افزوده شدن جمعیت موجب شد که نیاز به تولیدات کشاورزی بیشتر شود، بویژه مواد غذایی. و این امر سبب رونق گرفتن بازار داخلی گردید. درست است که شماری از یهودیان از مدینه بیرون شدند ولی شمار این عده از کسانی که به تازگی وارد مدینه شده بودند کمتر بود.

2- ظهور ملاکین تازه‌ای در میان مسلمانان. اینان بعضی جای یهودیانی را که از مدینه رانده شده بودند گرفتند. بعضی نیز زمینهای موات را احیاء کرده بودند. بنابر این در باب اراضی، با انصار برخوردی نداشتند. البته مهاجرتِ مهاجران به مدینه خالی از نتایجی هم نبود.

یکی به کار گرفتن کارگران، زیرا این مالکین جدید در امر زراعت بصیرتی نداشتند و شاید هم به کار در مزارع رغبتی نشان نمی‌دادند. یا آن که املاکشان پهناور بود و نیاز به کارگران داشتند و این امر گروه بسیاری را به کار کشیده بود.

3- ازدیاد مساحت اراضی مزروعی بعد از وفات رسول‌اللَّه (ص) مصادف شد با آوردن شمار کثیری از اسیران غیر عرب به مدینه.

این اسیران روشهای جدیدی در آبیاری و زراعت معمول کردندکه سبب ازدیاد محصول شد.

4- نقصان یافتن اراضی خالی و بایر، به سبب ساختن خانه‌ها و مساکن.