حجاز درصدر اسلام صفحه 351

فروش رفتند و یا میان وارثان تقسیم شدند. و در این حال در دست خاندانها باقی ماندند.

از خاندانهایی که املاک خود را نگاه داشتند خاندان زبیر بود و خاندان علی (ع). از این رو دیگر ملاکی را نمی‌بینیم که آن‌سان که در اواسط قرن اول بود، چنان املاک وسیعی داشته باشد.

مرکز اصلی مالکان مدینه بود نه جای دیگر. ولی عده‌ای هم در حومه شهر در املاک خود می‌زیستند که یا خود در آن کار می‌کردند و یا به کار دیگران نظارت داشتند.

این مالکان همواره در حجاز بودند و از آنجا بیرون نمی‌آمدند، البته فعالیتهای بعضی تا خارج حجاز هم کشیده می‌شد.

بعضی از ملاکین نخستین، از خلفا یا دولتمداران بودند و بیشتر از آل علی یا آل زبیر بودند. گاه بر ضد خلفای اموی نهضتهایی می‌کردند ولی کارشان به شکست می‌انجامید. اینان هر چند با دولت‌ها و حکام اموی سر معارضه داشتند ولی روابطشان با اهل بلاد روابطی نیکو بود. در اخبار از سخاوت اینان و پخش جوایز و عطایایشان به میان مردم سخن رفته است.

فصل پانزدهم: مدینه منوّره

اشاره

برگزیدن رسول خدا (ص) مدینه را به عنوان مقر دائمی خود و فرمانروایی سه تن از خلفا در آنجا، سبب شد که شمار کثیری از مردم نه تنها از مکه بلکه از میان قبایل مجاور به آنجا رخت اقامت کشند.

علاوه بر این، شمار کثیری از ملل غیر عرب در مدینه زیستن گرفتند. اینان یا اسیرانی بودند که برده شده بودند و به اجبار در آنجا زندگی می‌کردند یا بندگان آزاد شده و موالی بودند که به میل خود در آنجا مانده بودند و یا کسانی بودند کهصرفاً برای امور بازرگانی و کسب و کار مدینه را اختیار کرده بودند. مدینه به سرعت توسعه یافت تا بهصورت بزرکترین شهر اسلامی در آمد. تغییر محل خلافت از آنجا به کوفه، در زمان علی (ع) یا به دمشق در عصر امویان تا اواسط عصر اموی تأثیری در رونق و اعتبار مدینه نداشت. هر چند مدینه از آن زمان رو به ضعف نهاد ولی به سبب وجود مرقد مطهر پیامبر وصحابه در آنجا و جایگاه فرزندان و خاندانهای آنها هرگز احترام و اعتبار خود را از دست نداد.

پس از هجرت رسول خدا (ص) مدینه که مجموعه‌ای از محلات پراکنده بود بهصورت یک واحد متصل شهری در آمد، ولی دیگر میسر نبود که قبایل، پیراسته از عناصر خارج از قبیله باقی بمانند. مهاجرین جدید در اراضی بایر و غیر مزروع زیستن گرفتند یا در مزارعی که کم‌کم بهصورت محلات مسکون در آمد. اینان نیز به زودی مجامعی مبتنی بر وحدت نَسَب ترتیب دادند و هر محلّه به اعتبار ساکنانش که از چه قبیله‌ای بودند نام تازه‌ای یافت. حتی مهاجرین مکه که با پیامبر آمده بودند، عموماً در اطراف مسجد استقرار یافتند و اینان نیز مجتمع خاصی تشکیل دادند. به طور کلی بافت شهر مدینه بافت قبیله‌ای بود و هر