حجاز درصدر اسلام صفحه 352

محله نام قبیله‌ای رابر خود داشت و بیشتر ساکنانش اهل همان قبیله بودند.

در این فصل قصدمان این است که اماکن مدینه را در دو قرن اول اسلام توصیف کنیم و تا آنجا که میسر شود اشارتی به تحولات و تغییرات آن. بدان امید که این جستجو پایه و اساسی باشد برای توضیح وضع سیاسی و اقتصادی و اجتماعی آن.

در باب مدینه و اماکن آن، کتابهایی تألیف شده که خاور شناس سوکاجیه از آنها بگونه‌ای پسندیده در مقدمه کتاب خود در باب مسجدالرسول یاد کرده است. چنان برمی‌آید که در اوایل قرن دوم، چند کتاب درباره مدینه تألیف شده سپس چند اثر دیگر در قرن سوم به وجود آمده است. ولی از آن پس تا پاپان قرن ششم که ابن النجار کتاب خود را نوشته جز اشاراتی که برخی جغرافیا نویسان و یا جهان گردان به اوضاع مدینه کرده‌اند، چیزی در دست نداریم. از قرن ششم به بعد در باب مدینه کتابهایی چند تألیف شده که از دایره بحث ما خارج‌اند، جز آنچه از مؤلّفان قرون اولیه نقل کرده‌اند.

ابن ندیم از چند کتاب که راجع به مدینه نوشته شده نام می‌برد؛ از جمله «اخبار المدینه» است از ابن زَباله و کتاب «المدینه» و کتاب «امراء المدینه» از ابن شَبّه و کتاب «المدینه» و کتاب «حمی المدینه و جبالها و اودیتها» از مداینی و کتاب «المدینه و اخبارها» از عبداللَّه بن ابی سعید الوراق.

متأسفانه هیچ یک از این کتابها به طور کامل به دست ما نرسیده است، هر چند مؤلفان متأخر، فراوان از آنها نقل کرده‌اند.

سَمْهودی در کتاب «وفاء الوفا باخبار دارالمصطفی» از مؤلفان پیشین جز مداینی و وراق بسیار نقل کرده است. سَمْهودی از حدود هشتاد منبع روایت کرده. از بعضی بیشتر و از بعضی کمتر. او بیش از دیگر مؤلفان از ابن زَباله و ابن شَبّه و زبیر بن بَکّار و یحیی بن حسن حسینی و رزین نقل کرده است.

ابن زَباله، محمد بن حسن یکی از اصحاب مالک است. کتاب خود را سال 199 تألیف کرده. «(1)» از بیش ازصد تن از شیوخ و علمای مدینه روایت می‌کند ولی بر یک شخص معین متکی نیست، حتی کمتر اتفاق می‌افتد که از یک نفر بیش از یک روایت نقل کند. اغلب معلومات او برگرفته از تجارب شخصی خود اوست. از این گذشته توجه او بیشتر به مساکن