حجاز درصدر اسلام صفحه 408

چون اسلام آمد و دولت پهناور اسلامی تکوین یافت، مرزهای قدیمی درهم ریخت وصلح و آرامش جای جنگهای چند ساله را گرفت، و مراکز تازه‌ای برای مصرف و فعالیتهای اقتصادی به وجود آمد، مردم مکه نیز راه دیگرگون کردند و فعالیتهای بازرگانی خود را متوجه بلاد تازه نمودند. ثروتی که از این راه به مکه وارد می‌شد اندک نبود ولی این سودها که به چنگ می‌آمد کمتر از سابق بود.

البته حج برخی از منافع را تأمین کرد؛ زیرا بعد از اسلام دیگر منحصر به عرب نبود، بلکه فریضه‌ای بود بر گردن همه مسلمانان در تمام اقطار اسلامی. نباید از تأثیر حج در فعالیت اقتصادی مکه مبالغه کرد؛ زیرا مدت حج محدود بود و حاجیان پس از گزاردن فریضه به دیار خود بازمی‌گشتند و بیشتر آنها هم به قصد عبادت به مکه می‌آمدند نه برای جلب منافع یا خرید و فروخت کالا. حتی کرایه خانه‌ها هم محدود بود و خلفا آن را منع کرده بودند.

اینها همه بدان منجر شد که بازرگانی مکه محلی و داخلی شود. و در بازارهایی چون گندمفروشان (حناطین) قصابان (جزارین) و عطاران و کفاشان (حذّائین) و کتابفروشان خود نمایی کند. البته اشاراتی هم به جولاهگان (نساجان و بافندگان) شده و بیشتر اینصناعات محلی بوده است. اما خاندانهای توانگری هم بودند که طرفهای بازرگانیشان، رومیان بودند یا از عراق چیزهایی وارد می‌کردند، علاوه از بلاد سیاه پوست که در آنجا تجارت برده می‌کردند.

خلفا برای بهبود زندگی مردم مکه، کارهایی می‌کردند. عمر بن خطاب و ابن زبیر و عبدالملک و مهدی برای جلوگیری از خطر سیل، سیل بندها می‌ساختند. و چاهها حفر می‌کردند و چشمه‌ها بر می‌آوردند و برکه‌ها احداث می‌کردند. از معروفترین آنها سدهای حجاج و برکه‌های قَسری و چشمه زبیده است تا مشکل کم آبی را در مکه حل کردند. و نیز چند بستانسرا هم به وجود آوردند.

امنیتی که در آنجا حکمفرما بود سبب شد که خانه‌های مکه از اطراف گسترش یابد و به سر کوهها رسد و مردمی از دیگر جایها برای سکونت به مکه آیند.

ابن شَبه در کتاب مکه روایت می‌کند که مردی از قارَه به نام خَیْثَم گوید که نزد عمر بن خطّاب رفتم و او در مَرْوَه ایستاده بود و زمینهایی را به این و آن می‌بخشید. به او گفتم مرا نیز زمینی ده که مردیصاحب خاندانم. عمر از من روی‌گردان شد و گفت این حرم خداست برای هر کس که در آنجا ساکن است یا از بادیه می‌آید. خَیْثَم گوید: آنهایی که زمینی به آنها بخشیده