حجاز درصدر اسلام صفحه 415

کرده‌اند که به مناسک حج ارتباط داشته و کتب اموال که در باب عطا و توزیع آن مطالب بسیاری آورده‌اند، چیز قابل اهمیتی از مکه ذکر نکرده‌اند؛ زیرا به مردم مکه که در آنجا مقیم بودند عطا تعلق نمی‌گرفت. همچنین در کتب سیره نبوی و قدیمترین آنها، کتاب ابن اسحاق، معلومات پراکنده‌ای از اماکن مکه آمده است.

کتب تاریخ و تراجم

مهمترین کتاب تاریخی که از عهود اولیه اسلامی به دست ما رسیده تاریخ طبری و تاریخ یعقوبی و مروج الذهب مسعودی است. توجه مؤلفان این کتب، بیشتر به حوادث سیاسی معطوف بوده است ولی در مکه در دو قرن اولیه اسلامی، حوادث سیاسی مهمی جز نهضت عبدالله بن زبیر، که اعلان خلافت نمود و مکه را مرکز فعالیت خود قرار داد و نهضت حسین طالبی شهید فخ، واقعه مهم دیگری رخ نداده است. مورخان ضمن بیان این دو حادثه اشاره‌های اندکی هم به برخی مواضع و اماکن مکه نموده‌اند ولی نه به همه مواضع و اماکن بلکه به اماکن معروفی که با نگاشتن تاریخشان در ارتباط بوده است. لیکن به تطورات عمرانی و اجتماعی مکه چندان نپرداخته‌اند.

بلاذری در فتوح البلدان اطلاعاتی از برخی اماکن مکه و چاههای آنجا به دست می‌دهد ولی چیز افزونتر از ابن اسحاق نیاورده است.

کتابهای تراجم، شماری از آنها بر حسب طبقات مرتب شده؛ یعنی بر حسب زمانهایی که در آن می‌زیسته‌اند و اغلب آنها به ذکر احوال رجال و شهرهایی که در آنها می‌زیسته‌اند پرداخته‌اند. مهمترین این کتابها یکی «طبقات الکبیر» ابن سعد است و دیگری کتاب «الطبقات» از خلیفة بن خیّاط است.

در کتاب ابن سعد معلومات بسیاری هست و هر مطلب را با ذکر اسنادهای آن بیان داشته. کتاب در هشت جلد است و دو جلد نخستین آن در سیرت رسول اکرم است و بیان بخش بزرگی از زندگی آن حضرت.

مجلّدات سوم و چهارم و پنجم درباره رجال اهل حجاز است ونام بسیاری از رجال مکه، که به مدینه مهاجرت کرده و در آنجا زیستن گرفته‌اند، در آنها آمده است و جلد هشتم