حجاز درصدر اسلام صفحه 418

دیگر از اینگونه کتب: کتاب «قصة الکعبه» از ابوعبیده و کتاب «بناء الکعبه» از مداینی و «حفر زمزم» از اسحاق بن اسماعیل بن عیسی العطار و «حفر زمزم» از اسحاق بن بِشر و نیز «فضل مکه علی سائر البقاع» از ابو زید البلخی و «فضل المدینه علی مکه» از ابوبکر الابهری.

کتابهایی بعد از قرن پنجم هجری تألیف شده‌اند که در حیطه بحث ما نیستند.

سَمْهودی از حکیم الترمذی در نوادر او نقل می‌کند که از زبیر بن بکّار شنیده که می‌گفته:

بعضی از مردم مدینه درباره مدینه کتابی نوشته‌اند و بعضی از مردم مکه درباره مکه کتابی نوشته‌اند و هر یک بر دیگری مفاخرت کرده و شهر خود را برتر دانسته است. البته نمونه اینگونه کارها را درباره دیگر شهرها هم دیده‌ایم.

سخاوی کتابهای اولیه را که در باب مکه نوشته شده، بر می‌شمارد و نخست از کتاب‌های ابو الولید ازرقی و محمد بن اسحاق الفاکهی و عمر بن شَبّه و زبیر بن بَکّار نام می‌برد و سپس کتابهایی را که خلاصه کتاب ازرقی است، در قرن ششم و ما بعد آن نوشته شده‌اند نام می‌برد. جز کتابهای ازرقی و فاکهی همه کتابهایی که ابن ندیم و سخاوی یاد می‌کنند مفقود شده‌اند. واقع این است که برخی از این کتابها تألیف نام آوران مؤلفان تاریخ هستند و بسیاری از مؤلفان بعدی از آنها نقل کرده‌اند و اطلاعات جالبی از جوانب مختلف تاریخ اسلامی را ارائه داده‌اند. لازم به ذکر است که کتاب ازرقی مفصلترین کتب در موضوع تاریخ مکه است که از واقدی و مداینی نقل کرده، همانگونه که از دیگران مطالبی نقل نموده است ولی آنچه از آنها نقل کرده چیزی نیست که مربوط به مکانها و تطورات عمرانی مکه باشد.

در بعضی از کتابها عبارات و مطالبی از مؤلفانی که درباره مکه تألیف کرده‌اند نقل شده ولی مؤلفان از کتابهای آنها نام نبرده‌اند.

وکیع،صورتی از نامهای کسانی را که در مکه به قضاوت نشسته‌اند از مداینی نقل می‌کند و می‌گوید که مدائنی جز اینان، کس دیگری را ذکر نکرده. «(1)» و نیز وکیع از مُصعب الزبیری روایاتی چند را از قضاة مکه نقل می‌کند. فاکهی از واقدی اخباری پیرامون محاصره کردن حُصَیْن بن نُمَیْر، عبدالله بن زبیر را نقل می‌کند.