حجاز درصدر اسلام صفحه 419

فاسی از کتاب «شفاء الغرام» از زبیر، اخباری در باب والیان مکه می‌آورد و نیز از قضات مکه. «(1)» همچنین در «العقدالثمین» در باب مسجدالحرام اخباری نقل می‌کند. و از خلیل بن حبشیه و قصی نیز روایاتی نقل شده. «(2)» ولی بزرگترین کتابها در باب اماکن مکه در اعصار اولیه اسلامی، همانا کتاب عمر بن شَبّه، و ازرقی و فاکهی است.

اخبار مکه از ابن شَبه

سخاوی گوید کتاب عمر بن شَبّه در تاریخ مکه به روش ازرقی و فاکهی است. «(3)» این کتاب در قرن هشتم هجری معروف بوده است. ابن ندیم آنجا که از پدید آمدن خط عربی یاد می‌کند، می‌گوید که در کتاب مکه عمر بن شبه و به خط او خواندم که مرا قومی از علمای مصر خبر دادند. «(4)» و سخاوی گوید که فاسی بر کتاب ابن شَبّه دست نیافت ولی دوست ما ابن فَهْد آن را به خط خود نوشت. «(5)» فاسی گوید که پندارم که من به خط یکی از یارانمان که از حافظان حدیث بود دیدم که عمر بن شَبّه را تألیفی است در اخبار مکه که من آن را ندیده‌ام ولی پندارم به همان شیوه تاریخ ازرقی و فاکهی باشد. «(6)» بَلاذری در انساب الاشراف مطالبی از ابن شَبّه می‌آورد که بعضی از آنها مربوط است به مردانی از اهل مکه ولی نمی‌توان جزماً گفت که از کتاب تاریخ مکه او بوده است. بویژه آن که بَلاذری نام کسانی را که از آنها روایت کرده می‌برد بدون اینکه از کتابهای آنان ذکری به میان آورد. «(7)» ابن حَجَر در کتاب «فتح الباری فی شرحصحیح البخاری» تصریح کرده که از کتاب اخبار مکه ابن شَبّه، ده بار روایت کرده در باب کعبه و کیفیت نماز در آن و تکبیر رسول (ص) نزد آن و تقسیم اموال آن و حدیث نبوی از تنظیم آن و تصویر مریم بر دیوار آن در حالی که

1- - شفاء الغرام، ص 168، 171، 173، 175.
2- - شفاء الغرام، ص 134.
3- - الاعلان بالتوبیخ، ص 647. چاپ شده در ضمن کتاب« علم التاریخ عندالمسلمین».
4- - الفهرست، ص 8.
5- - الاعلان بالتوبیخ، ص 747.
6- - العقد الثمین، ج 1، ص 10.
7- - بنگرید به موارد البلاذری، دکتر محمد جاسم المشهدانی، ص 1، ص 306، 307.