حجاز درصدر اسلام صفحه 441

فاصله زمزم تا رکن اسود چهل ذراع است و بین آن و رکنی که حجرالاسود در آنجاست 5/ 36 ذراع است و ما بین رکن تا مقام تا حجر، قبور شماری از پیامبران است. در ته چاه سه چشمه است؛ چشمه‌ای محاذی رکن اسود و چشمه‌ای محاذی کوه ابوقُبَیس وصفا و چشمه‌ای محاذی مَرْوه.

گودی آن از رأس آن تا کوه، چهل ذراع است همه ساخته.

آب آن در عصر اسلامی نقصان گرفت. در زمان مهدی و رشید به تعمیق آن پرداختند.

در سال 223 آب به حداقل رسید باز هم نه ذراع دیگر عمیق کردند و از گرداگر آن نیز کندند.

فراخی دهانه آن سه ذراع و دو ثلث ذراع است و دایره آن از خارج 15 ذراع است و از داخل 11 ذراع. در آنجا مکانی است مربع از ساج که با دوازده چرخ چاه در آن آب می‌ریزند.

ابوجعفر زمین آن را با مرمر فرش کرد و سپس مهدی آن سنگفرش را تجدید کرد.

زمزم را در اوایل دو حوض بود؛ یکی بین آن و رکن که مردم از آن آب می‌نوشیدند و دوم در پشت آن که به وسیله راه آبی آب به بابصفا می‌رسید و مردم آنجا وضو می‌گرفتند و زیادی آن در چاهی می‌ریخت و پنجره‌ای نداشت.

موضع سقایه بین رکن و زمزم بود در کنار ناحیهصفا تا آنگاه که ابن زبیر آن را تغییر داد.

موضع مجلس ابن عباس در زاویه زمزم بود از آن سو کهصفا قرار دارد. بر دست چپ کسی که به زمزم می‌رود. سلیمان بن علی بر روی آن گنبدی ساخت. سپس مهدی برصحنی که میان زمزم و بیت الشراب است سقفی زد و آن در موضع درختی است که ابراهیم پسرش اسماعیل و زنش هاجر را در زیر آن جای داده. فاصله حجره زمزم تا وسط دیوار حوض 5/ 21 ذراع است.

سقایه عباس

در رو به روی دیوار حوض سقایه عباس بن عبدالمطلب است. قناتی سنگی به درازای شش ذراع، آن را به حوض می‌پیوندد. از آن نبید (؟) به جانب حوضی که بر روی آن گنبدی بود جریان داشت و این کار در ایام تشریق و روزهای حج انجام می‌گرفت. در زمان مهدی