حجاز درصدر اسلام صفحه 46

و اماکن راه شام: رُهَیْمه، قصر مقاتل، قُطْقُطانه.

3- راه حاجیان کوفه: عُذَیْب، مَعینه، مَکمِن، شَراف، شِباک، غُوَیر، شعب، زُباله، ذوالقَصّه، شجیّه، شرج، فَید، اذَنه، عالِج، شَیحه، سَمیراء، امَر، ربایع، حَبشی، سُقْیا، وَشَل، واردات، عباسیه، عُنابه، نَجَفه، قَرَوری، طَمِیّه، نَقْره، عُسَیْله، غَمْرکِنْده.

4- راه حاجیان بصره: شَجی، حَفَرابی موسی، ماوِیَّه، ذات العُشَیْره، ینسوعه، نِباج، قَریتان، عُنَیْزه، قَنَّه، وَقَبی، رایعه، ناجیه، ظَلّال، قُواره، مُتالِع، ضَریّه، بطن الرُّمَّه، قَطَن، تِینان، خُوّ، فَلْجه، دثینه، وَجْره، ساق، زُمّ.

5- منطقه کوههای طیّ: سَلْمی، ذوصَحا، عُرَیْمه، مَوقف، سلامیه، سقف، بَقْعاء، قَراقِر، شُبْرُم.

و اماکن میان کوههای طی و تَیْماء: عِرنان، دَبْر،صُماخ، وادی القری، دُومةالجندل.

6- منطقه یمامه: عِرض، عقیق، قریه بنی سدوس، ملهم، مَوشُوم، ثَرْمداء، قَرْقری، ذات غِسْل، شَطْبَتان، فَلْج، اکَمه، قَرَن، قَصیم، لصاف، طُوَیْلِع.

یاقوت ادعا نمی‌کند که همه معلومات سکونی را در کتاب خود (معجم‌البلدان) نقل کرده است مسلماً هم، چنین نیست. بلکه او به انتخاب هر ماده‌ای که با راه و روش و دقت و شمول کارش مناسب بوده است، پرداخته. این امر به وضوح در وصف راه حاجیان کوفه و بصره و منزلگاههایشان ملاحظه می‌شود. یاقوت معلومات بسیاری از وصف اماکن نسبتاً کوچک از سکونی برگرفته است و در باب اماکن بزرگی که معمولًا جغرافیانویسان و جهانگردان بدان توجه دارند سکوت اختیار کرده است. منظور این نیست که عالمی دقیق مانند سکونی به اماکن کوچک اهتمام ورزیده و اماکن مهم را واگذاشته است، بلکه ارجح این است که او سراسر راه را به تفصیل و با دقّت وصف کرده است ولی یاقوت در وصف اماکن معروف و مهم بر او تکیه نکرده است، بلکه تنها مطالبی را نقل کرده که در جای دیگر نمی‌توانسته به آنها دست بیابد.

اما درباره یمامه، یاقوت در درجه اول به محمد بن حفصه پرداخته و از او مطالب بسیاری را نقل کرده که بیانگر آگاهی وسیع و دقت سرشار این نویسنده است. ولی با این همه سکونی را نیز که در ذکر راه‌ها و منبرها اهتمام دارد، از نظر دور نداشته است.