حجاز درصدر اسلام صفحه 462

بارزترین اماکن در مسعی وادی است. وادی قبل از آن که مسجد را توسعه دهند ملاصق به مسجد بود و چون توسعه دادند وادی در بطن آن قرار گرفت. «(1)» مَسْعی در جهت شرقی مسجد است. زاویه مسجد که جنب مسعی است با زاویه شرقی بیت الشراب تنها هفت ذراع فاصله دارد. و دیوار مسجد که پهلوی وادی است چسبیده به بیت الشراب است. «(2)» در این منطقه تغییراتی داده شده. یکی در زمان ابن زبیر بود و یکی در زمان مهدی خلیفه عباسی.

ابن زبیر مسجد را تا وادی، در نزدیکی صفا و تا ناحیه بنی‌مخزوم ادامه داد. وادی در آن زمان در موضع امروزی مسجد بود ... ابن زبیر برای توسعه مسجد خانه‌های مردم را خرید و در مسجد داخل کرد. از جمله خانه‌هایی که خرید خانه ازرق بود که پیوسته بود به مسجدالحرام. ابن زبیر نیمی از آن را خرید و در مسجدالحرام داخل نمود.

توسعه دادن مهدی در دو مرحلهصورت گرفت یکی در سال 160 و یکی در سال 167. در سال 160 فرمان داد که در سمت بالا توسعه یابد و در آنجا هرچه خانه بود خرید. از جمله خانه‌هایی که خراب شد خانه ازرق بود که در آن روزگار چسبیده به مسجدالحرام و در طرف راست کسی بود که از باب بنی شَیْبَة بن عثمان خارج می‌شود. خانه خیره دخت سباع خُزاعی نیز داخل در مسجد شد. همچنین سرای شَیْبَة بن عثمان هم خراب گردید. مهدی همه خانه‌هایی را که بین مسجد و مسعی بود خرید و خراب کرد و مسجد را بدینصورت که اکنون هست درآورد. «(3)» در سال 167 بار دیگر مهدی به توسعه مسجدالحرام پرداخت، این بار بیشتر خانه عباد بن جعفر عائذی خراب شد و مسعی و وادی را در آن قرار دادند پس همه خانه‌هایی را که بینصفا و وادی بود خراب کردند.

در این توسعه 90 ذراع از سمت وادی به مسجد درافزودند. «(4)» از آنچه گذشت معلوم می‌شود که قدیمترین توسعه مسجد در زمان عبدالله بن زبیر انجام گرفت و در آن بار نیمی از سرای ازرق که در طرف راست کسی بود که از باب شَیْبه

1- - ازرقی 2، ص 56، 63.
2- - ازرقی 2، ص 60.
3- - ازرقی 2، ص 209.
4- - ازرقی 2، ص 65.