حجاز درصدر اسلام صفحه 48

فصل سوم: حدود حجاز در نزد متقدمان

تردید نیست که حجاز مهمترین بخش از جزیرةالعرب است. بطور کلی جای آن معلوم است ولی حدود دقیق آن روشن نیست. زیرا تعبیر «حجاز» قبل از ظهور اسلام (زمانی که هنوز در جزیرةالعرب دولت واحدی که بر سراسر آن سرزمین فرمان راند تشکیل نشده بود) وجود داشت.

جزیرةالعرب در آن زمان مجموعه‌ای از قبایل بود که هر قبیله در منطقه‌ای زندگی می‌کرد و حدود جغرافیایی آن منطقه بطور دقیق مشخص نبود. در آن زمان در جزیرةالعرب شهرهایی هم بود؛ مانند مکه و مدینه که هر یک از استقلال خود بهره‌مند بود و برای اداره خود قواعد و قوانین خاص خود را داشت. علاوه بر این، در آنجا امیرنشینها و شیخ‌نشینهایی بود که هر یک رئیسی داشت و آن رئیس می‌توانست قدرت وسلطه خود را بر بعضی از قبایل توسعه بخشد. بنابراین تقسیمات اداری- اگر این تعبیر درست باشد- نه ثابت بود و نه پهناور و نه منطبق با تقسیمات جغرافیایی. حجاز هم همین حالت را داشت و به مفهومی اداری بر یک اقلیم، که تحت اداره واحدی باشد که امور آن را تنظیم کند، اطلاق نمی‌شد.

پس از اسلام، حجاز یکی از بخشهای دولت اسلامی گردید؛ دولتی که در اواخر عهد پیامبر (ص) بیشتر جزیرةالعرب را زیر نفوذ خود داشت. این دولت در زمانی کوتاه، پای از جزیره بیرون نهاد و از اواسط آسیا تا اقیانوس اطلس گسترش یافت. مسلمانان چندان تابع تقسیمات جغرافیایی نبودند و کشور اسلامی بر حسب ضرورت و احوالی که با آن مواجه بود تقسیم گردید. تازه آن تقسیمات هم ثابت نبود و بر حسب موقعیت، در آن تغییر و تبدیلهایی