حجاز درصدر اسلام صفحه 483

است و از وسط حِیاض الیاقوته تا حد مُحَسِّر 2000 ذراع. «(1)» یعنی حِیاض الیاقوته نزدیک است به میل چهارم و من در جای دیگری از کتب، سخن از حِیاض الیاقوته نشنیده‌ام.

مِنا

منا دره‌ای است بر راه عَرفات از مکه. بین آن و مکه سه میل؛ یعنی یک فرسخ است. «(2)» طول دره حدود دو میل است و عرض آن اندک است دره منا دو راه فرعی دارد در طرف راست آن و کوچه‌ها و مسجد در آن سمت است. این دره در طرف چپ یا جنوبی کسی است که از عرفات و مُزْدَلِفه می‌آید. «(3)» منا را منازل می‌گفتند و پس از حج قربانی در آنجاصورت می‌گیرد. و همه آن قربانگاه است. محل اجتماع مردم را در منا جباجب گویند و آن دو کوه را که در آنجاست اخْشَبان نامند. «(4)» اصطخری گوید: در منا بناهای بسیاری است از مردم هر شهری از شهرهای اسلامی.

در ایام حج آباد است و در سایر ایام سال خالی از جمعیت مگر چند تن که نگهبانی می‌دهند.

مقدسی گوید در وسط سال مردمش را شماره کردند بیست و سه مرد بود. و گوید که آن به صورت دو شهر است و در آن کوچه‌هاست و مسجد در کوی سمت راست است. و نیز در آنجا چاهها و کارگاهها و قیصریه‌ها و دکانهای خوش ساخت باشد، همه از سنگ و چوب ساج ساخته و آن دو کوه بر آن مشرف باشند. «(5)» در ایام حج منا پر از مردم شود، چنانکه ساکنانش خانه‌ها را به حاجیان کرایه دهند.

عمر بن عبدالعزیز از این کار منع کرد ولی مردم شهر به نهانی از مسافران حج کرایه می‌ستانند.

در منا منزلی بود از آنِ ابوبکرصدیق. آن خانه را ویران کرد و برصخره مناره بنا نمود.

مسجد خَیْف در راه مکه و منا در وسط راه است ولی به مکه نزدیکتر است.

1- - ازرقی، ج 2، ص 149.
2- - مقدسی ص 76؛ یاقوت، ج 4، ص 642.
3- - یاقوت، ج 4، ص 802
4- - یاقوت، ج 1، ص 158- 163.
5- - مقدسی، ص 76.