حجاز درصدر اسلام صفحه 487

نشست. «(1)» در کنار عرفه است کَداء که بکری گوید کوه عرفه است. خالد بن ولید در روز فتح مکه از کَداء وارد مکه شد. و در نزد آن است ذات السُلّیم و وَتیِر. وتیر از ادام تا عرفه امتداد دارد.

وادی نعمان از کداء می‌گذرد و درآن درخت اراک بود. از این رو آن را وادی الاراک گویند. همچنین آن را تَنْعیم خوانند. از شمال به جنوب کشیده شده. بر سمت راست آن کوه نعیم است و در سمت چپ آن کوه ناعم. قدوم در همانجاست و در نزدیک آن است مخیّم و اره و تَنوق و جبل مَدَرَی و مواضعی است که آنها را اصدار گویند. در آنجا زنبوران عسل است و عسل آن به مکه آرند. «(2)» و در عرفات است الال و آن تپه‌ای است از رمل، امام بر آن می‌ایستد.

بعضی گویند کوهی است در جانب راست الال و بعضی گویند که آن خود کوه عرفات است امام نزد آن می‌ایستد. «(3)» در نزد الال است. نابت و ابن عباس گوید: موقف پیامبر در شب عرفه بین کوههای نَبْعه و نُبَیْعه و نابت بود. و قرن‌النابت که امام در عرفه نزد آن می‌ایستد ده ذراع از میل دوازدهم مکه فاصله دارد و موقف امام یک میل از وسط عرفه است. «(4)»

مسجد ابراهیم خلیل

مسجد ابراهیم خلیل همان مسجد عرفه است که ازرقی ابعاد آن را بیان کرده و گفته است طول مسجد عرفه از ابتدا تا انتها 163 ذراع و از سمت چپ آن بین عرفه و طریق 213 ذراع است.

مسجد عرفه را ده در است؛ یکی در سمت قبله و چهار در بر هر دیوار سمت راست و چپ. دری در آخر مسجد، پهلوی موقف و نیز گوید که بردیوارهای مسجد 105 شرفه است و در پایان مسجد در سمت راست دکان مربع شکلی است پنج ذراع بلندی و وسعت بالای آن هفت ذراع و هجده انگشت است در شش ذراع و هجده انگشت. در روز عرفه بر بالای آن اذان گویند. در مسجد مکانی است مرتفع که امام و بعضی از همراهانش برای نماز در آنجا

1- - ازرقی، ج 2، ص 105 و یاقوت، ج ج 4، ص 348.
2- - یاقوت، ج 4، ص 488.
3- - بکری، ص 185 و یاقوت، ج ج 3، ص 346.
4- - ابن رسته، ص 56.