حجاز درصدر اسلام صفحه 488

(1)» این همان مسجدی است که اصطخری می‌گوید. امام در آنجا بین نماز ظهر و عصر جمع می‌کند. در عرفه بستان بنی‌عامر است. همه‌اش نخل است و در آن چشمه‌ای است.

منسوب به عبدالله بن عامر بن کُرَیز. عرفه مابین وادی عرفه است تابستان بنی‌عامر تا آنصخره‌ها که محل ایستادن امام است. «(2)» در منابع در باب تحولات عمرانی در عرفه در دوره‌های اولیه اسلام چیزی نیامده است. جز آن که اصطخری آورده که عرفه روستایی بود که در مزارع آن سبزیها می‌کاشتند و جالیزها بود و خانه‌های نیکو داشت که مردم در روز عرفه در آنجا گرد می‌آمدند. موقف حاجیان به فاصله یک بانگ است، در نزدیک کوه متلاط. و در آنجا سقایه‌ها و حوضها و قناتهاست و عَلَمی که امام هنگام ایستادن پشت بدان دهد. «(3)»

مَأْزِمَیْن

در فاصله 1605 ذراعی؛ یعنی یک میل در شمال مسجد عرفه حد حرم است. و نشانه‌های حرم بر نَمِره است. نَمِره کوهی است که نشانه‌های حرم بر آن نصب شده، در طرف دست راست تو هنگامی که از دو مَأْزِم عرفه بیرون آیی و آهنگ موقف نمایی، حمس، عشایر قریش است و بعضی از بستگان آنها که قبل از اسلام در آنجا می‌ایستادند. چون اسلام آمد فرمان شد که به حکم آیه «افیضوا مِنْ حَیثُ افاض الناس» در عرفه بمانند. «» پایین کوه نَمِره غاری است چهار ذراع در پنج ذراع. گویند که پیامبر (ص) در روز عرفه در آنجا ماند تا هنگامی که به موقف بیرون آمد. آن غار تا امروز جایگاه پیشوایان است. غار از مسجد عرفه 2011 ذراع دور است. «» نزدیک نَمِره اراک است و آن از مواقف عرفه است. قسمتی از آن در جهت شام و

(4)(5)

1- - ازرقی، ج 2، ص 151 و 152.
2- - اصطخری، مسالک الممالک، ص 17.
3- - احسن التقاسیم، ص 76 و یاقوت، ج 3، ص 946.
4- - ازرقی، ج 1، ص 116، 122 و 123.
5- - یاقوت، ج 1، ص 182.

» دره بزرگ نقب بین دو مَأْزِم در جانب چپ کسی که از عرفه به مُزْدَلِفه می‌رود قرار دارد. «» ازرقی گوید: میل دهم بین مسجدالحرام و عرفه سِقایه ابن برمک است. میانشان راهی است. آنجا حد کوه مَنْظَر است. و من در جایی ذکری از این سقایه و کوه ندیده‌ام.ازرقی گوید: موضع میل نهم بین دو مَأْزِم عرفه، شِعبی را که به شِعب المبال معروف است دربردارد. رسول خدا (ص) به هنگامی که از عرفه به قصد مُزْدَلِفه می‌رفت در آنجا بول کرد. این میل روبه‌روی شِعب سُقیا است و مَأْزِمَیْن شِعبی است میان دو کوه که آن به بطن عُرَنه می‌کشد. «» شعب المبال همانجاست که رسول‌الله (ص) در حجةالوداع در آنجا نزول کرد و وضو ساخت و نماز مغرب و عشاء به جای آورد «» و آن شِعب بزرگی است میان دو مَأْزِم عرفه در سمت چپ کسی که از عرفه به آهنگ مُزْدَلِفه می‌آید، در پایان مَأْزِم آنجا که پهلوی نَمِرَه است.در نزد این شعب حجاج اندلس نماز می‌گزارند. «» مَأْزِمَین عرفه از مُزْدَلِفه نیستند ولی از آنجا به مُزْدَلِفه روند. میان مَأْزِمَین عرفه و مسجد ابراهیم سُقیا واقع شده است و آن مسیلی است و در آنجا چاهی است از عصر جاهلی. این چاه ویران شده بود، خالصه کنیز خیزران آن را آباد کرد و به نام او موسوم شد. در سُقیا نیز چاه عظیمی است و بستانی است که عبدالله بن زبیر آن را احادث کرده است. «» یاقوت گوید: مَأْزِمَین موضعی است در مکه میان مشعرالحرام و عرفه. دره‌ای است میان دو کوه که پایان آن دره به بطن عُرَنَه می‌رسد.در دامنه مَأْزمین راه ضَبّ است. راه کوتاهی است از مُزْدَلِفه تا عرفه. اگر به سوی عرفه