حجاز درصدر اسلام صفحه 59

است. «(1)» در طرف شمالی تبوک دو کوه است؛ یکی در جانب غربی به نام حِسْمی، دیگری در جانب شرقی به نام شَرَوْرَی. «(2)» حِسمی را زمین سخت است و آبش بدگوار و گویند در آنجا جذام باشد. «(3)» رسول خدا (ص) سریّه‌ای را با زید بن حارثه به حِسْمی فرستاد. بکری گوید که رسول خدا (ص) در راه که به تبوک می‌رفت بر رَکوبه گذشت و آن گردنه‌ای است معروف که ستوران از آنجا به سختی بگذرند. و از آنجا بر مَنْتَفَق گذشت در آنجا وادی کم آبی هست. در راه تبوک قُنَّةالعَلَم واقع شده که زمین پهناوری است و در ایام بهار عربها در آنجا فرود آیند. در آنجا حشرات بسیار است و آبش ناگوار، ولی در جانب قبلی آن آبی شیرین هست موسوم به سَجْر و عَلَم که کوه بلندی است در مغرب آن و این سرزمین به آن منسوب است.

ابن اسحاق مساجدی را که پیامبر در راه تبوک، در آنجاها نماز به جای آورده برشمرده است. معلوم است که این مسجدها در مکانهایی است که آن حضرت برای استراحت فرود می‌آمده است. همچنین آنها در مکانهایی است که آب وجود داشته.

یاقوت نام این مساجد را به حسب ترتیب الفبایی، که اساس کتاب اوست، ذکر کرده ولی هیچ یک از آن دو بطور دقیق جای آنها را معین نکرده‌اند. شاید ترتیبی که ابن اسحاق ذکر کرده، به ترتیبی است که مسافر می‌پیماید. امّا روایت ابن اسحاق:

مساجدرسول خدا (ص) میان‌مدینه وتبوک معلوم‌و مشخص هستند و آنها عبارتند از:

مسجدی در تبوک

مسجدی در ثنیّة مدران «(4)» مسجدی در ذات‌الثوراب

مسجدی در اخضر

1- - یاقوت، ج 3، ص 77، سمهودی، ج 2، ص 322.
2- - بکری، ص 446؛ یاقوت ج 2، ص 267.
3- - یاقوت، ج 2، ص 212 و بکری ص 119 و ص 448.
4- - یاقوت ج 4، ص 493؛ یاقوت به جای مدران مردان آورده است. ج 1، ص 936، ج 2، ص 499 و بکری ص 1200.