حجاز درصدر اسلام صفحه 6

تأثیر حجاز در انتظام امور جهان اسلامی

حجاز در زمان ظهور اسلام مجموعه‌ای از شهرها و روستاها و مناطق سکونت عشایر بود. هر یک از اینها مستقل و نظامات و آیینهای خاصّ خود را داشت. دولتی که بر همه این شهرها و روستاها فرمان براند وجود نداشت. ما از مکه و مدینه نسبتاً اطلاعات وسیعی داریم و نیز می‌توانیم از نظام اداره قبایل هم آگاهیهایی به دست بدهیم و سپس وضع اداره دیگر قبایل را هم با آنها مقایسه کنیم.

اساس نظام فرمانروایی مکه به هنگام ظهور اسلام به قُصَیّ بازمی‌گردد. او در نزد خویشاوندان مادری خود قُضاعه پرورش یافت و قضاعه در حوالی شام می‌زیست. قُصَیّ از آنجا به مکه آمد و کوشید که آیین قبیلگی را در مکه رواج دهد. عشایر مکه دو بخش بودند؛ ظواهر و بِطاح. هر یک از این دو، قبایل مختلفی را زیر پر داشتند و هر یک را نادی؛ یعنی مجلسی بود. مکه نیز یک مجلس عمومی داشت که در دارالندوه تشکیل می‌شد. قُصَیّ وظایف اداری را هم میان فرزندان خود تقسیم کرده بود. البته آیین قُصَیّ منحصر در مکه و روستاهای اطراف آن بود. قُصَی و فرزندان او از طریق زناشویی با بسیاری از قبایل حجاز روابط نزدیک یافتند. آنها بودند که قافله‌های بازرگانی حجاز را به راه می‌انداختند. ولی همه این امور چیزی نبود که بتوان نام دولت بر آن نهاد. این وضع همچنان ادامه داشت تا اسلام ظهور کرد.

در مدینه شمار بسیاری یهودی می‌زیستند، بیشتر مردم مدینه کشاورز بودند. آنان در چند عشیره متداخل مندرج بودند. هر عشیره را رئیسی بود که بر افراد عشیره نفوذ فراوان داشت. ولی درمدینه یک اداره مرکزی؛ چنانکه در مکه وجود داشت، بر سر کار نبود. بسیاری از عشایر مدینه سرگرم زد و خورد با خود بودند. یکی دیگر از عوامل اغتشاش در مدینه آن بود که مدینه نه حرم مقدس امن بود و نه مرکز تجمع زائران کعبه.

از آنچه گذشت روشن شد که در حجاز به هنگام ظهور اسلام، حکومتی که بر سراسر آن فرمانروایی کند، وجود نداشت، بلکه مجموعه‌ای از جمعیتهای مستقل بود، از عشایر و شهرها و شاید هر یک را آیینی خاص خود بود. از معلوماتی که حاصل کرده‌ایم بر می‌آید که نظام قبیلگی ساده‌ای در حجاز حکمفرما بود. در این نظام نه کارگزاری بود و نه اداره‌ای و نه برای حفظ نظم شحنه و داروغه‌ای و نه یک سپاه منظم که اداره آن نیازمند بودجه‌ای باشد.