حجاز درصدر اسلام صفحه 68

سَمْهودی از زبیر بن بکّار از مجرای وادی اضَم و وادیهای دیگری که به آن می‌ریزد نقل می‌کند که این سیلها در زغابه گرد می‌آیند و به سوی عین ابی زیاد وصُورین در پایین دست غابه سرازیر می‌شوند.

سپس این سیلها به وادی نَقَمی و وادی نَعْمان پایین‌تر از عین زیاد می‌رسند و سیلهایی که از دره‌های اطراف جاری می‌شوند به آنها می‌پیوندند.

همچنین وادی ذو اوان و سیلابهایش از شُرْمه و وادی بُواط و حَزاز از غرب وادی اتِمَه از شرق به آن می‌ریزند. آنگاه وادی بِرْمَه که آن را ذوالبیضه گویند از شام و وادی تُرعه ازجانب قبله و وادی حِجْر و وادی جَزْل سُقیا و رحبه از نخلستانهای ذوالمَرْوه که به سوی مغرب می‌رود و وادی عمودان از پایین ذوالمَرْوه آنگاه وادی سُفیان در حدود کوهی به نام اراک بدان می‌پیوندند و از سه مجرای یَعبوب و نتیجه و حُقَیب به دریا می‌ریزد.

یاقوت از ابن سِکّیت روایت کند که ابتدای اضَم از نزدیکیهای مدینه می‌گذرد و از شریف علی نیز روایت کند که اضَم را در مدینه قناة گویند و بالاتر از آن را نزدیک سد شَطات گویند و از شَطات تا آنجا که به دریا می‌ریزد اضَم نامیده می‌شود. «(1)» ابن زَباله گوید: سیلهای عالیه به بطحان و قناة می‌روند سپس با عقیق گرد آمده در سرزمین سعد بن ابی وقاص به زغابه می‌پیوندند. «(2)» ابن شبه گوید: که این رودها چون به زغابه پیوستند به طرف وادی اضَم می‌روند.

مطری گوید: همه این سیلابها که از بطحان و عقیق و زغابه و نقمی می‌آیند، یکی شده و از وادی تنگی می‌گذرند و به سوی اضم که کوهی معروف است می‌روند و سپس از آن سو، که راه مصر است، به دریا می‌ریزند. «(3)»

1- - یاقوت، ج 1، ص 281، 305.
2- - سمهودی، وفاءالوفا، ج 2، ص 220.
3- - سمهودی، وفاءالوفا، ج، ص 220.