حجاز درصدر اسلام صفحه 98

فصل پنجم: آبها و آبیاری

اشاره

حجاز در منطقه کویری است. زمین خشک و باران اندک و آب قلیل است. در آنجا هیچ رود جاری که با آبش زراعت را آبیاری توان کرد وجود ندارد. ولی در سرتاسر آن وادیها (خشکرودها) یی است که در اثر باریدن باران به طور موقت آب در آنها افتد. این سیلابها که گاه بهصورت سیلهای بنیانکن در می‌آیند نه تنها زراعت را به کار نمی‌آیند بلکه هر چه را بر سر راه خود بیابند با خود ببرند. جز اینکه در جلگه‌های پست به سبب رطوبتی که کسب می‌کنند روییدن گیاه و درخت را میسر سازند و اندکی کشاورزی را مساعد افتند.

این امور سبب شده که کشاورزی در حجاز در درجه اول متکی به آبهای زیرزمینی باشد. گاه این آبها نزدیک به سطح زمین‌اند یا بر سطح زمین جریان می‌یابند.

در طی کتابها از وجود آبها در بعضی از مناطق، بدون اینکه طبیعت آنها را مشخص کنند، یاد شده و بویژه یاقوت در «معجم‌البلدان» و بکری در «معجم ما استعجم» و سَمْهودی در «وفاءالوفاء» و عَرّام بن اصْبَغ در کتاب «جبال تِهامه» بیش از دیگران از این آبها سخن گفته‌اند. اینک، ما نیز بر مبنای آن منابع از مواضع وجود آبها یاد خواهیم کرد.

وأدی مُشَقَّق، در راه تبوک است آبی است که از کوه می‌تراود به قدری که یک یا دو یا سه سوار را سیراب کند.

سُمْنه، آبی است میان مدینه و شام و وادی القُری.

شجر، آبی است از بنی القَیْن بن جسر میان وادی القری و تَیْماء. «(1)»