فلسفه اسلامی و اصول دیالک‌تیک صفحه 58

از اینرو متد دیالکتیک بر آن است که جریان تکامل پست به عالی نتیجه تکامل و توسعه و هماهنگی پدیده ها نبوده، بلکه بر عکس، در اثر بروز تضادهای داخلی اشیا و پدیده ها و در طی یک مبارزه بین تمایلات متضاد که بر اساس آن تضادها قرار گرفته است انجام می گیرد. لنین می گوید: دیالکتیک، به معنی حقیقی، عبارت است از بررسی تضادها در خود ذات اشیا.(1) مائوتسه تونک نیز در کتاب «تضاد» می نویسد تأثیر پدیده ها بر روی یکدیگر و مبارزه اضداد که ذاتی هر پدیده ای است، موجد حیات تمام اشیا وپدیده ها ومحرک تکامل آنهاست. چیزی که در آن، تضاد نباشد وجود ندارد. اگر تضاد نبود، تکامل جهان صورت نمی گرفت. تضاد، اساس اَشکال ساده حرکت است(مقصود، حرکت مکانیکی است) وبه طریق اولی، اساس اَشکال پیچیده حرکت است(مقصود، حرکت ذاتی اشیاست). سخن «مائو» در عبارت فوق، ناظر به جمله انگلس در کتاب «آنتی دورینگ» است که می نویسد: خود حرکت مکانیکی، یک تضاد است، اگر تغییر ساده مکانیکی محل، خود محتوی تضاد باشد، به طریق اولی اشکال عالی حرکت ماده و مخصوصاً حیات آلی و تکاملش محتوی تضاد است.(2) در پاسخ به این گونه سخنان باید گفت که، وحدت تضاد به این معنی اصلاً سخن تازه ای نیست که مارکس مدعی آن شده باشد، بلکه وحدت تضاد به این معنی در فلسفه اسلامی نیز مطرح بوده و در گذشته سخنان امیر مؤمنان را در این مورد یادآور شدیم.

------------------
1 . ماتریالیسم دیالکتیک تاریخی، استالین، ص 12و13. 2 . ماتریالیسم، مارکسیسم، ص 128.
------------------ 171 صفحه

معنی این نوع تضاد آن است که جهان از عناصر گوناگون یا نیروهای مختلف آفریده شده است و اگر می بینیم که طبیعت به صورتی مطبوع جلوه می کند به این علت است که اضداد از طریق ترکیب خود، به جهان، دوام و استواری و زیبایی خاص بخشیده اند، ولی این گونه ترکیب، به قیمت کسر و انکسار عناصر و نیروهای مختلف به دست آمده و این غیر از مسئله تضاد فلسفی است که آن را محال و ممتنع شمرده اند. برای اینکه خوانندگان را از سرگردانی در فهم معنی وحدت تضاد در فلسفه مارکس نجات بخشیم اینک بخشی از تضاد یکی از نویسندگان محقق مارکسیست را نقل می کنیم: ضدین با هم توافق می کنند، و بهترین آهنگها از الحان مختلف درست می شود و همه چیز از مبارزه به وجود می آید. طبیعت، تناقضات را دوست دارد و هماهنگی را به وسیله آنها تولید می کند، نه به وسیله موجودات مشابه. مثلاً جنس نر را با جنس ماده جمع می کند وجنس مشابه را با هم جمع نمی کند و توافق اولیه به وسیله دوجنس مخالف صورت می گیرد، نه وسیله دوجنس مشابه، هنر نیز همین طور عمل می کند و از طبیعت تقلید می نماید. در نقاشی رنگهای سفید و سیاه و زرد و قرمز با هم ترکیب می شوند و به همین ترتیب مشابهت با تصویر اولیه حاصل می گردد. در موسیقی هم صداهای بم، اصوات بلند و اصوات کوتاه با هم ترکیب می شوند و نغمه های مختلف به وجود می آید تا یک آهنگ واحد تولید شود.(1)

------------------
1 . ترجمه رساله دیالکتیک، نوشته پل فولکیه.
------------------ 172 صفحه

فصل هفدهم: مارکسیم و اشکالات وحدت تضاد