فلسفه اسلامی و اصول دیالک‌تیک صفحه 90

فصل بیست و هفتم: دلایل حرکت در جوهر

حرکت جوهری در فلسفه اسلامی دلایل حرکت در طبایع پدیده ها یا حرکت جوهری

صدرای شیرازی، کاشف قانون حرکت در طبایع و ذات اشیا، از طرق گوناگون بر نظریه خود استدلال کرده است، که نقل همه آنها در قالب اصطلاحات فلسفی، از گُنجای این دفتر بیرون است. علاقمندان این شیوه از بحثها باید از کتابهای اصیل فلسفه اسلامی بهره گیرند و با آشنایی به مبانی و اصول کاشف این قانون طبیعی به هدف او پی برند. در اینجا، عصاره وچکیده برخی از براهین او را، به گونه ای روشن و دور از هر نوع اصطلاح، می آوریم تا همگان از افکار عمیق این اندیشمند سترک آگاه شوند.(1)

------------------
1 . علمی ترین رساله ای که نگارنده پیرامون مسائل مربوط به حرکت به ویژه حرکت در جوهر دیده است، رساله استاد بزرگوار، مرحوم علامه طباطبایی(رحمه الله) است. وی در رساله خود به نام قوه و فعل مجموع مباحث مربوط به حرکت را به گونه ای بدیع مطرح ساخته و قریب هفتاد مسئله فلسفی را در آنجا مورد بحث قرار داده است. ضمناً یک قسمت از آنها را نیز در بحث قوه وفعل کتاب اصول فلسفه وروش رئالیسم نیز آورده اند.
------------------ 275 صفحه 1. حرکت در عرض گواه بر حرکت در جوهر است

شکی نیست که پدیده هایی به نام «عرض»(مانند «کیف» و «کم)» در حال تحول وحرکتند مثلاً سیب درختی، از نظر رنگ و مقدار، آناً ف آناً رو به اشتداد وتکامل دارد، و اشتداد و افزایش رنگ وی گواهی روشن بر اشتداد طبایع اشیاست. دگرگونی در اعراض وصفات اشیا به دوگونه انجام می گیرد: گاه عامل خارجی سیب دگرگونی می شود، و این دگرگونی مستند به طبیعت و ذات پدیده نیست، مانند آبی که به علت مجاورت با آتش ویا تابش خورشید گرم می شود.(1) و گاه تحول و دگرگونی صفات شیء، مربوط به طبیعت خود شیء و برخاسته از ذات آن است، مانند تحول رنگ میوه و تکامل حجم آن، زیرا هرگز نمی توان ارتباط تکامل میوه را (از حیث کیفیت وکمیت)با طبیعت آن انکار کرد. درست است که تابش خورشید، نفوذ آب، و مواد قندی زمین نیز در این دگرگونی مؤثرند، امّا این تأثیر به آن معنی نیست که عوامل خارجی مستقیماً در تغییر چگونگی میوه، و افزایش حجم و مقدار آن مؤثرند، بلکه این عوامل، پیش از همه در رشد و نمو درخت اثر می گذارند، و غوغایی در نهاد آن پدید می آورند، در نتیجه، رنگ و طعم و بوی آن نیز عوض می شود. اگر حرکت ودگرگونی مربوط به طبیعت میوه وذات آن است، چگونه

------------------
1 . در اصطلاح فلسفه به این قسم از عرض، عرض غریب، و به قسم بعدی عرض ذاتی می گویند.
------------------ 276 صفحه