تعامل قرآن و علوم صفحه 114

1- (1) . ر.ک: مقدمه تفسیر المیزان، ج 1، ص 6 به بعد.

2- (2) . ر.ک: منطق تفسیر قرآن (3) محمد علی رضایی اصفهانی، مقاله شیوه های تفسیر موضوعی قرآن، مجله پژوهشنامه قرآن و حدیث، ش (6)، 1388 ش.

میان رشته ای به صورت گسترده استفاده شود و معیارهای آن رعایت گردد.

مباحث بین رشته ای را می توان به سه صورت تصور کرد:

الف: بررسی آراء دانشمندان علوم و مفسران قرآن به صورت مقارن که نتیجه آن تضارت آراء و تقریب افکار دانشمندان دو حوزه است.

ب: بررسی یک موضوع از منظر قرآن و علم خاص، مثلاً بررسی مشروعیت حکومت از منظر قرآن و علوم سیاسی که نتیجه آن بیان دیدگاه ها در برابر هم دیگر و امکان بررسی مقارنه ای یک موضوع از دو زاویه است.

ج: بررسی یک موضوع علمی در قرآن، برای مثال بررسی روش های تربیتی از منظر آیات قرآن که گاهی این شیوه منتهی به نظریه پردازی های علمی قرآن و موضوع سازی برای علوم و جهت دهی به آن می شود.

آنچه که در مباحث بین رشته ای در این جا مقصود است، شیوه دوم و سوم است. هر چند که شیوه اول یکی از پیامدهای این مباحث خواهد بود.

معیارهای مباحث میان رشته ای یا تفسیر علمی معتبر:

تفسیر علمی قرآن یا استنباط و برداشت های علمی از قرآن کریم معیارهای خاصی دارد که عدم توجه به آن ها منتهی به بی اعتبار شدن تفسیر علمی یا تفسیر به رأی می گردد. از جمله:

1. استفاده از علوم انسانی اطمینان آور در تفسیر آیات، (و استناد احتمالی به آیات در مواردی که علوم اطمینان آور وجود ندارد).

2. مفسر تفسیر علمی (علاوه بر شرایط عام مفسّر) از علم انسانی مورد نظر شناخت کافی داشته باشد.

3. مطلب علمی قرآن با نص یا ظاهر آیه یا آیات سازگاری داشته باشد.

تذکر: البته رعایت معیارها و ضوابط عام تفسیر (مثل استفاده از روش و منابع و قرائن معتبر در تفسیر و مفسّر دارای شرایط و ...) در تفسیر علمی نیز لازم است.

چهارم: آسیب شناسی

اشاره

در تعامل قرآن و علوم در طول تاریخ تفسیر قرآن، افراط و تفریطهایی