تعامل قرآن و علوم صفحه 120

1- (1) . هومن، 1373، 11.

2- (2) . نادری - نراقی، 1375، 32.

3- (3) . پوپر، 1370، 63.

4- (4) . رابینز، 1376، 47.

5- (5) . همان، 95.

6- (6) . در خصوص نحوه ارتباط نظریه با واقعیت چهار تعبیر وجود دارد که باربور در کتاب «علم و دین» بدان اشاره کرده است: 1- نظریه به عنوان ملخص داده ها (پوزیتیویسم): بسیاری از دانشمندان تجربی مفاهیم و نظریه ها را ملخص داده ها و محصول مشاهدات حسی و تجربی می دانند. (باربور، 198 :1374)؛ 2- نظریه هم چون وسیله ای مفید (وسیله انگاری): رایج ترین تعبیر در میان فیلسوفان تحلیل زبانی در تلاش برای روشن کردن انواع و نقش های مختلف زبان علم، برداشت وسیله انگارانه از نظریه های علمی است؛ 3- نظریه به عنوان صورت ذهنی (ایده آلیسم): ایده آلیسم [ اصالت صورت ذهنی] در تاکیدش بر سهم داننده در علم، حتی از وسیله انگاری هم فراتر می رود؛ 4- نظریه هم چون بازنمود جهان (اصالت واقع): اصالت واقعیان [ رئالیست ها] بر خلاف پوزیتیویست ها حکم می کنند آنچه واقعی است یعنی در واقع هست، مشاهده پذیر نیست و بر خلاف وسیله انگاران، طرف دار این رای اند که مفاهیم معتبر، همانقدر که مفیدند، صادق و حقیقی

موجز، متشکل از قضایا، مستدل و منطقی، مبتنی بر یک سلسله مطالعات علمی، مبین یک اصل کلی یا مجموعه ای از اصول مربوط به چگونگی و چرایی واقعیت ها یا رویدادها در سطح خرد و یا کلان است. هر نظریه تنها انعکاس دهنده و تبیین کننده بخشی از واقعیت است که در یک کلیت به هم پیوسته فهم می شود. یک نظریه معمولاً دارای چهار بعد شناختی (معرفت ناظر به واقع)، بعد عاطفی (تجسم تجربه و احساسات نظریه پرداز)، بازاندیشی (شیوه ای برای درک واقعیات)، بعد هنجاری (ارائه مفروضات پنهان و آشکار در این که واقعیت چگونه باید باشد) است. کار اصلی یک نظریه تبیین و در مرحله بعد تعمیم (و بر همین اساس، اعطای قدرت پیش بینی) است. تبیین انواعی دارد که مهم ترین و پرکاربردترین آن تبیین علی است. هر نظریه معمولاً امکان طرح سؤالات و فرضیات جدیدی درباره واقعیت را برای محقق فراهم می سازد. (1)

عمده کارکردهای مورد انتظار از یک نظریه عبارت است از:

1. محدود ساختن افق دید و گستره علایق محقق و جهت دادن آن در تمرکز بر پدیده های خاص یا بخش هایی از یک پدیده؛

2. تعیین و مشخص ساختن مسیر مطالعات علمی با انواع اطلاعات مربوط ؛

3. امکان یابی ربط اطلاعات مربوط به یک دیگر و طبقه بندی آن ها؛

4. امکان دهی به توصیف و تبیین پدیده ها. اساسی ترین کاربرد یک نظریه، توضیح مجموع پدیده هایی است که آن نظریه بدان معطوف است؛

5. امکان دهی به تعمیم اطلاعات و نتایج به دست آمده به سایر پدیده های مشابه؛

6. پیش بینی حقایق و واقعیات. یک نظریه به محقق امکان می دهد تا موارد