تعامل قرآن و علوم صفحه 83

1- (1) . در قضایای علمی چند احتمال وجود دارد: الف) قضیه علمی که یقین مطابق واقع می آورد؛ چرا که تجربه علمی همراه با دلیل عقلی است (و به مرحله بداهت رسیده باشد). ب) قضیه علمی یقین به معنای اعم می آورد؛ یعنی اطمینان حاصل می شود ، ولی احتمال طرف مقابل به صفر نمی رسد، چنان چه بیشتر قضایای اثبات شده ی علوم تجربی این گونه است. ج) قضیه ی علمی، به صورت تئوری یا نظریه ی ظنّی باشد که هنوز به مرحله ی اثبات نرسیده است. بنابر این در صورت نخست (الف) تفسیر علمی جایز است؛ زیرا قرآن و علم قطعی (که به قطع عقلی برمی گردد) تعارضی ندارد، بلکه قراین قطعی «نقلی ، عقلی و عملی» برای تفسیر قرآن لازم است. بنابر این، در صورت دوم (ب) تفسیر علمی، اگر به صورت احتمال ذکر شود ، صحیح به نظر می رسد. برای مثال گفته شود: چون ظاهر قرآن ، با حرکت انتقالی خورشید ، مطابق است به احتمال قوی منظور قرآن ، همین حرکت است. و در صورت سوم (ج) هم تفسیر علمی صحیح است؛ زیرا همان اشکالاتی را پدید می آورد که مخالفان تفسیر علمی می گفتند؛ مانند انطباق قرآن با علوم متغیر، شک کردن مردم در صحت قرآن و...

2- (2) . مضمون این معیار را آیت الله مکارم شیرازی در کتاب قرآن و آخرین پیامبر ، ص 147 آورده اند و در کلمات بسیاری از قایلان به تفسیر هم وجود داشت.

علمی به نحوی عمل شود که نیاز به توجیه و تفسیرهای مخالف ظاهر پیدا نکنیم. (1)

3. استفاده از گونه صحیح تفسیر علمی؛ یعنی استخدام علوم در فهم علوم و تبیین و تفسیر قرآن ، و پرهیز از گونه های ناصحیح همچون؛ استخراج علوم از قرآن و تطبیق و تحمیل نظریه های علمی بر قرآن.

تذکر 3: برخی از صاحب نظران معیارهای دیگری برای تفسیر علمی ذکر کرده اند از جمله:

3/1. تفسیر آیات مطابق معنای نظم قرآن باشد.

3/2. قرآن را در معرض نظریات علمی متضاد قرار ندهد.

3/3. مفسّر در پی اثبات اشارات علمی قرآن به وسیله نظریات علمی باشد.

3/4. آیات قرآن را اصل و محور تفسیر قرار دهد، (نه مطالب علمی را)

3/5. مفسّر ملتزم به معانی لغوی عرب در آیات باشد.

3/6. تفسیر علمی با مطالب شرعی مخالف نباشد.

3/7. تفسیر علمی مطابق آیه باشد نه کمتر و نه زیادتر

3/8. تألیف و تناسب آیات و وحدت موضوعی آنان رعایت گردد. (2)

البته برخی از معیارهای فوق به نوعی به یکی از معیارهای سه گانه پیشین باز می گردد؛ هم چون شماره 1 و 4 و 7 و 8 که به معیار دوم باز می گردد و هم چون شماره 2 که به معیار اوّل باز می گردد.

و برخی دیگر، از شرایط عامّ تفسیر است مثل شماره 6 و 5 و در شماره 3 اگر مقصود از نظریات علمی، فرضیه های اثبات نشده باشد قابل قبول نیست و اگر مقصود مطالب قطعی علوم تجربی باشد (با اصلاح در عبارت) قابل قبول است.

7- امتیازات تفسیر علمی قرآن