مبانی قانون و قانون‌گذاری در اسلام از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 113

يكــي از آن فاعل‌هاي تكويــن، نوع بشر است، كه نسبــت به افعال خود و مخصوصا آن افعالــي كه ما آن را فعــل اختياري مي‌ناميــم، و نيز نسبــت به اختيارش كه با آن كارهــاي خود را تعييــن مي‌كند كه انجـام دهم يا ندهـم، مالك است.

ما در خود مي‌يابيم كه مالك و داراي اختياريم، و اين را به روشني درك مي‌كنيم، كه نسبت به كاري كه مي‌خواهيم انجام دهيم، همان‌طور كه مي‌توانيم انجام دهيم، مي‌توانيم ترك كنيم، و خلاصه انجام و ترك آن هر دو براي ما ممكن است، پس ما در نفس خود درباره هر فعل و تركي كه فرض شود احساس آزادي و حريت نسبت به فعل

ظالم نبودن خدا به چه معنا است؟ (275)

و ترك آن مي‌كنيم، به اين معنا كه صدور هريك از آن‌دو را براي خود ممكن مي‌دانيم. (1)

منشأ ايجاد قوانين

چيزي كه هست ناچاري انسان به زندگي اجتماعي و مدني، عقل او را مجبور كرده به اين‌كه مقداري از اين آزادي عمل خود چشم پوشيده، حريت خود را نسبت به بعضي كارها محدود كند، با اين‌كه خود را نسبت به آن‌ها نيز آزاد مي‌دانست و آن اعمال عبارت اســت از كارهايــي كـه يا انجامــش و يا تــركش، نظام مجتمــع را مختــل مي‌ســازد.

(276) مباني قانون و قانون‌گذاري در اسلام

دسته اول كه انجام آنها نظام را مختل مي‌سازد همان محرمات و گناهاني است كه قوانيــن مدني يا سنــن قومي يا احكــام حكومتي رايج در مجتمعات، آن را تحريم كرده است.

و نيز، ضرورت ايجاب كرده كه براي تحكيم اين قوانين و سنن، نوعي كيفر براي متخلفين از قوانين معين كنند، و البته اين كيفر را در حق متخلفي اجراء مي‌كنند كه حرمت آن افعال و كيفر آن به گوشش رسيده و حجت بر او تمام شده باشد، حال يا اين كيفــر صرف مذمت و توبيـخ بوده و يا عــلاوه بر مذمــت، عقـاب هم در پي داشته است.