مبانی قانون و قانون‌گذاری در اسلام از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 64

خداي سبحان در اين آيه اصل عمل به خبر را كه اصلي است عقلايي امضاء كرده، چون اساس زندگي اجتماعي بشر به همين است كه وقتي خبري را مي‌شنوند به آن عمل

نهي از عمل به خبر فاسق (153)

كنند، چيزي كه هست در خصوص خبر اشخاص فاسق دستور فرموده، تحقيق كنيد، و اين در حقيقت نهي از عمل به خبر فاسق است، و حقيقت اين نهي اين است كه مي‌خواهد از بي‌اعتباري و عدم حجيت خبر فاسق پرده بردارد، و اين هم خودش نوعي امضاء است، چون عقلا هم رفتارشان همين است كه خبر اشخاص بي‌بند و بار را حجت نمي‌دانند، و به خبر كسي عمل مي‌كنند كه به وي وثوق داشته باشند.

پس اعتماد به خبر به اين معنا است كه عملاً ترتيب اثر به آن بدهيم و با مضمون آن تا حدي معامله علمي بكنيم كه گويا خود از راه مشاهده به‌دست آورده‌ايم، و اين لازمه زندگي اجتماعي انسان است، و احتياج ابتدائي او است، و بناي عقلا و مدار عملكرد آنان بر قبول خبر ديگران است. حال اگر خبري كه به ما مي‌دهند متواتر باشد يعني از بسياري آورندگان آن براي انسان يقين‌آور باشد و يا اگر به اين حد از كثرت نيست

(154) مباني قانون و قانون‌گذاري در اسلام

حداقل همراه با قرينه‌هايي قطعي باشد كه انسان نسبت به صدق مضمون آن يقين پيدا كند، چنين خبري حجت و معتبر است، و اما اگر خبر متواتر نبود، و همراه با قرينه‌هايي قطعي نيز نبود، و در نتيجه بعد از شنيدن خبر يقين به صحت آن حاصل نشد، و به اصطلاح علمي خبر واحد بود، چنين خبري در نظر عقلا وقتي معتبر است كه اگر براي انســان يقين نمي‌آورد، حداقــل وثــوق و اطمينانــي بيــاورد، حــال يا به حسب نوعش خبري وثــوق‌آور باشــد (مانند خبري كه متخصص يك فن به ما مي‌دهد،) و يا به حسب شخصش وثوق‌آور باشد (مثل اين‌كه شخص آورنده خبر مورد وثوق ما باشد،) عقــلا بنا دارند كه بر اين خبــر نيز ترتيــب اثر دهند.

و سرش هم اين است كه عقلا يا به علم عمل مي‌كنند، و يا به چيزي كه اگر علم حقيقي نيست علم عادي هست، و آن عبارت است از مظنه و اطمينان.

نهي از عمل به خبر فاسق (155)

حال كه اين مقدمه روشن گرديد، مي‌گوييم: اين‌كه در آيه شريفه دستور به تحقيق و بررسي خبر فاسق را تعليل فرموده به اين‌كه «اَنْ تُصيبُـوا قَوْما بِجَهالَةٍ...،» مي‌فهماند كه آن‌چه بدان امر فرموده، رفع جهالت است، و اين‌كه انسان اگر خواست به گفته فاسق ترتيب اثر دهد، و به آن عمل كند بايد نسبت به مضمون خبر او علم حاصل كند، پس در آيه شريفه همان چيزي اثبات شده كه عقلا آن را ثابت مي‌دانند، و همان عملي نفي شده كه عقلا هم آن را نفــي مي‌كنند، و اين همــان امضاء اسـت، نه تأسيـس حكمي جديد. (1)

دستورالعمل اصلاح بين طوايف مؤمن و متخاصم