مبانی قانون و قانون‌گذاری در اسلام از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 86

«خداوند شما را به قسم‌هاي لغو و بيهوده‌تان مؤاخذه نمي‌فرمايد و ليكن مؤاخذه مي‌كند از قسم‌هايي كه با آن عهد و پيماني بسته‌ايد، پس كفاره آن اطعام ده مسكين است از غذاهاي متوسطي كه به اهل و عيال خود مي‌خورانيد يا از لباسي كه به آنان مي‌پوشانيد يا آزاد كردن بنده‌اي. پس كسي كه استطاعت مالي ندارد و نمي‌تواند اين كفارات را انجام دهد سه روز روزه بگيرد، اين است كفاره قسمهايتان زماني كه قسم خورديد، و حفظ كنيد سوگندهايتان را و آن را مشكنيد، خداونــد اين چنين بيان مي‌كند آيـات خود را باشد كه شمــا شكرگــزاري كنيد.» (89 / مائده)

مراد از لغو در سوگندها، سوگندهاي بيهوده‌اي است كه غرض از آن‌ها عقد و پيمان

حكم و كفاره شكستن سوگندها و عهد و پيمان‌ها (207)

و معاهده‌اي نباشد، و صرفا از روي عادت يا سبب ديگري بر زبان جاري شود، و سوگند لغو عبارتست از همان گفتن نه واللّه! آري واللّه! كه مخصوصا در معامله‌ها و خريد و فروش‌ها بيشتر بر زبان جريان مي‌يابد، و اما سوگندهائي كه به منظور عقد و التزام به عملي و يا به ترك آن بر زبان جاري مي‌شود مثلاً گفته مي‌شود واللّه فلان عمل نيــك را انجام مي‌دهــم، و يا واللّه فـلان عمل زشـت را ترك مي‌كنم، سوگند لغو نيستند.

اين است آن‌چه از ظاهر آيه استفاده مي‌شود، و اين منافات ندارد با اين‌كه شارع مقدس گفتن: واللّه فلان حرام را مرتكب و يا واللّه فلان واجب را ترك مي‌كنم، را جزو سوگند لغو بشمارد، و اثري براي آن قائل نشود، و بفرمايد: هر عملي كه سوگند بر انجام آن و يا ترك آن خورده مي‌شود بايد آن عمل و يا آن ترك رجحان و حسن داشته باشد، وگرنه لغو و بي‌اثر است زيرا اين حكمي است كه از ناحيه سنت به حكم قرآن

(208) مباني قانون و قانون‌گذاري در اسلام

ضميمه و ملحق شده است، و لازم نيست آن‌چه را كه سنت بر آن دلالت دارد قرآن نيز به‌خصوص آن دلالت كند.

ممكن است كسي خيال كند كه جمله «وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُّمُ الاَْيْمنَ،» دليل است بر اين‌كه سوگند همين كه در عقد و التزام بكار رفت صحيح و مؤثر و مورد مؤاخذه است، چون مطلق است و شامل مي‌شود جائي را كه رجحان داشته باشد، و مواردي را كه فاقد رجحان باشد، وليكن اين خيال باطل است و در آيه چنين دلالتي نيست، براي اين‌كــه آيه سوگنــدي را مي‌گويد كه برحسب موازين شرع صحيح و ممضي باشد، زيرا در ذيل آيه اين جمله اسـت: «وَاحْفَظُوآا اَيْمنَكُمْ،» است مؤاخذه بر شكستن سوگند اســت نه بر خود آن.

خواهيــد پرسيد پس چرا فرمود خداونــد شما را به خاطر عقد سوگند به آن

حكم و كفاره شكستن سوگندها و عهد و پيمان‌ها (209)