اسلام فراتر از زمان‌ صفحه 329

سرعت رفت و آمد بين اين مسافتها كه از آن به نزديكي زمان تفسير مي شود، فاصله هايي كه در گذشته در چندين ماه طي مي شدند حالا در بيشتر از چند ساعت بلكه كمتر، طول نمي كشد. شيخ بن باز در تعليق فتح الباري (522/ 2) مي گويد: نزديكي كه در حديث ذكر شده به نزديكي بين شهرها و قاره ها و كمي مدت مسافت ميان آنها به سبب اختراع هواپيماها و ماشينها و تمام چيزهايي كه مانند آن هستند، تفسير مي شود. اللّه اعلم.

نزديكي حسي:

منظور از نزديكي حسي اين است كه زمان به صورت محسوس كوتاه مي شود.

ساعات شب و روز به سرعت مي گذرند و بين گذشت اين ساعت ها فاصله پيدانمي شود، و واقع شدن آن امري غير ممكن نيست براي تأييد آن به زمان دجال مي توان اشاره كرد كه در آن روز به اندازه سال، ماه و هفته طول ميكشد. در نتيجه همانگونه كه ايام طولاني مي گردند، كوتاه نيز مي شوند كه آن به خاطر اختلال در نظام عالم و نزديك شدن پايان دنيا است.

سيوطي در الحاوي للفتاوي (44/ 1) در باره معني اين حديث كه ذكر شد اين طور مي گويد: گفته شده منظور از آن كوتاه شدن به صورت حسي مي باشد. ساعات شب و روز نزديك برپا شدن قيامت كوتاه مي شوند. و گفته شده به صورت معنوي مي باشد كه مراد از آن به سرعت گذر كردن زمان و از بين رفتن بركت از تمام چيزها حتي زمان است ... و قولهاي ديگري نيز در اين باره وجود دارد. و اللّه اعلم.

اين سه قول: از بين رفتن بركت، سهولت ارتباط، نزديك شدن به صورت حسي، بينشان تعارضي نيست و مانعي بر اينكه حديث بر همه آنها دلالت كند، وجود ندارد. اللّه تعالي اعلم.

سخنان ديگري نيز در باره زمان گفته‌اند: از جمله خطابي گفته: كه منظور از آن لذت بردن از زندگي است. حافظ از زبان او نقل مي كند كه مي گويد: مي خواهد آن را زمان خروج (حضرت) مهدي- اللّه اعلم- كه راستي در زمين پديدار مي شود، عدل پيروز مي گردد و مردم از زندگي لذت مي برند و مدت آن كوتاه مي باشد، و ايام خوش مردم در زمان كوتاهي سپري مي شود كه اگر مدت آن به درازا كشد و طولاني