تفسیر مقدماتی قرآن کریم صفحه 58

کار می رود: اوّل قوّه ای که آماده قبول علم است (نیروی فکر) و دوم به علمی که انسان به وسیله آن، قوّه به دست می آورد (برهانهای عقلی)؛ (1)

3. صبر: خود نگهداری در تنگناست؛ یعنی محبوس کردن نفس طبق صلاحدید عقل و شرع. این خودنگهداری در مواقع مصیبت، «صبر»، هنگام مبارزه، «شجاعت» و در جلوگیری از سخن گفتن، «کتمان» نامیده می شود. (2)

نکته ها و اشاره ها

1. این آیه بیشتر انسانهای بی ادب را بی خرد نامیده است؛ چرا که هر چه خرد انسان بالاتر رود، ارزشها و ضدّ ارزشها را بهتر درک می کند و بر ادب او افزوده می شود، و هر چه عقل او کمتر شود. ادبش نیز پایین می آید. اصولاً بی ادبی از صفات حیوانات است که تفکر نمی کنند؛ ادب، نشانه انسان متفکّر است؛

2. دین مجموعه ای از آداب است: ادب در برابر خدا، ادب در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و ادب در برابر پدر و مادر، معلّم، دانشمندان و مردم؛ از این رو بخش مهمّی از آیات قرآن و احادیث اسلامی، آموزش دستورات دینی مؤدّبانه است؛

3. در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمود: «پنج چیز است که در هر کس نباشد، صفات و امتیازات قابل ملاحظه ای نخواهد داشت.» کسی پرسید: ای فرزند رسول خدا! آنها چیست؟ حضرت فرمود: «دین، عقل، حیا، خلق نیکو و ادب نیکو»؛ (3)

4. تعبیر «أَکْثَرُهُمْ» که در این آیه آمده است یا به سبب آن است که واژه «اَکثر» در لغت عرب گاهی به معنای «همه» است، یا این تعبیر برای رعایت احتیاط و ادب است تا اگر کسی در میان این جمعیت اهل تفکّر بود، حق او ضایع نشود؛ (4)

5 . در آیه دوّم بیان شده که اگر گروه «بنی تمیم» صبر می کردند تا پیامبر صلی الله علیه و آله از اتاق

1- (1) . مفردات راغب اصفهانی، مادّه عقل
2- (2) . همان، مادّه صبر
3- (3) . بحارالانوار، ج75، ص67
4- (4) . تفسیر نمونه، ج22، ص141