رسانه و هنر اسلامی صفحه 17

نوزدهم میلادی، نهضتی ادبی به نام سمبولیسم در فرانسه بر پا شد و گروهی از شاعران درصدد برآمدند رابطه اشیا را با روح انسان بیان کنند. پس نمادهایی برای اشیا، کلمات و اصوات قائل شدند و افکار و عواطف را با نمادها و اشارات غیر مستقیم نمایش می دادند. از نخستین کسانی که سمبولیسم را در ادبیات پایه گذاری کرد، شارل بودلر(1) است که از طرفداران نظریه «هنر برای هنر» بود. وی با پیدا کردن این راه تازه، شیوه نوینی را بنیان گذاشت و با انتشار کتاب شعرش به نام گل های شرّ، دنیای شعر را تکان داد. وی معتقد بود دنیا، جنگلی مالامال از علایم و اشارات است. حقیقت از چشم مردم عادی پنهان است و فقط شاعر می تواند با قدرت ادراک خویش، با تفسیر و تعبیر این نمادها، آن را احساس و درک کند. (2)

به تعبیر اهل بلاغت، نماد، رمز، مظهر یا سمبول به معنای ذکر مشبه به و اراده مشبه است. مثلاً قفس گفته می شود و از آن، دنیا اراده می شود که در این امر شبیه استعاره است، با این فرق که در کاربرد هر نماد یا سمبول ممکن است آن نماد بر چندین معنای نزدیک به مشبه به دلالت داشته باشد و همه آنها به ذهن مخاطب آید، ولی استعاره فقط به یک معنا دلالت دارد. برای مثال، وقتی گنبد در یک فیلم نشان داده می شود، هم می توان از آن تمدن اسلامی را اراده کرد و هم معماری آیینی مسلمانان یعنی مسجد و هم یک شهر اسلامی به ذهن می آید و گنبد نماد و سمبول همه آنهاست. با این حال، وقتی به یک انسان شجاع به صورت استعاره ای، شیر گفته می شود، در اینجا منظور از آن واژه، شیر جنگل است و دیگر معانی شیر به ذهن نمی آید