رسانه و هنر اسلامی صفحه 18

و لفظ بر آنها دلالت ندارد. به علاوه در استعاره، برای کاربرد یک لفظ در معنای دیگر باید حتماً با قرینه قطعی و روشن همان معنای دوم را اراده کرد، اما نماد در معنای خود فهمیده می شود و با شناخت عناصر فرهنگی، قرینه آن معنوی است.(1) به همین دلیل، گفته شده است که هنرمندان و ادیبان، نمادها یا سمبول ها را از زمینه های فرهنگی که در جامعه وجود دارد، اقتباس می کنند و نمادها ناظر به عناصر موجود در بستری فرهنگی است که در آن استفاده می شود، به طوری که برای شناخت نمادها باید فرهنگی را شناخت که نمادها در آن شکل گرفته است.

در واقع، نماد یا سمبول در هنر همچون ادبیات به عنصری گفته می شود که بتواند تداعی گر مفهوم یا معنای دیگری باشد، به طوری که با نشان دادن نماد، معنا و مقصودی که نماد ناظر به آن است، به مخاطب منتقل گردد. نمادها می توانند عمومی و قراردادی باشند مثل اینکه ترازو نماد عدالت است؛ کبوتر نماد صلح و آشتی است؛ صلیب نماد حضرت مسیح علیه السلام است و گنبد یا کعبه نمادی از تمدن اسلامی. افزون بر آن، نمادها می توانند خصوصی و شخصی باشند که این امر بر آمده از خلاقیت هنرمند و ادیب است که می تواند نماد خاصی را در آثار خود به کار ببرد. البته طبیعی است مخاطب برای دریافتن معنای نمادهای خصوصی و شخصی نیازمند آشنایی با زبان هنرمند است و باید بتواند به کمک قراین و با ذکاوت و تیز هوشی، منظور هنرمند را دریابد. برای مثال، باید بداند مولوی، خورشید را نماد شمس تبریزی می داند. بنابراین، نمادها تنها با شناخت اصول مابعدالطبیعی و علوم مقدس و همچنین آگاهی به نمادشناسی و ادبیات ملل که نمادها در آن معنا و