کتابخانه بالقرآن

رسانه و هنر اسلامی صفحه 58

صفحه 58

جایگاه نماد در هنر اسلامی

از دیدگاه عارفان، جهان مبتنی بر الوهیت خداوند است و عالم ماده جنبه ملکوتی دارد. این اصل جهان شناسانه موجب شده است کل نظام هستی، جلوه و تجلی آن حقیقت مطلق باشد. به تعبیر افلوطین، عالم محسوس تجلی عالم معقول است.(1) از این رو، نماد بهترین واسطه برای بیان مفاهیم انتزاعی است که توانایی دارد تا پیامی را ورای خود بنمایاند و هنر سنتی که همواره به بیان حقایق متعالی و مافوق خود اشاره دارد، نمادین و رمزگونه است؛ زیرا این نمادها و تمثیل ها می توانند واقعیت های متعالی را در سطح عالم محسوس به نمایش گذارند. به تعبیر کوماراسوآمی گاهی هنرمند چنان انگاشته می شود که گویی به ملکوت رفته و در آنجا صورت هایی از فرشتگان یا آثار معماری را دیده است تا آنها را از نو

1- افلوطین درباره نسبت عالم معقول و عالم محسوس و رابطه زیبایی با آنها می گوید: «زیبایی معقول، جهان ایده هاست، ولی نیک برتر از آن است و سرچشمه و اصل زیبایی است. نیک و زیبای نخستین را عین یکدیگر نیز می توان دانست، ولی به هر حال، زیبایی در جهان معقول است».(فلوطین، دوره آثار فلوطین (تاسوعات)، ترجمه: محمدحسن لطفی، انتشارات خوارزمی، تهران، 1366، ج1، رساله 6، ص 122). یا در جایی دیگر می گوید: «به علاوه هنرمندان بسی چیزها را خود می آفرینند و آنجا که سرمشق نقصی دارد، آن نقص را از میان بر می دارند؛ زیرا خود، مالک زیبایی اند. فیدیاس، پیکره زئوس را از روی سرمشقی نساخته، بلکه آن را به همان صورتی پدید آورده است که اگر زئوس به جهان ما فرود می آمد، به دیده ما نمایان می گردید» (همان، ج2، رساله هشتم از انئاد پنجم، ص 758).