رسانه و هنر اسلامی صفحه 84

کاربرد نقش مایه ها و نمادها در هنرهای اسلامی ایرانی

اشاره

کاربرد نقش مایه ها و نمادها در هنرهای اسلامی ایرانی

کاربرد بسیاری از طرح ها، خطوط و نقوش در فرش بافی، نگارگری، خطاطی، کاشی کاری، گچ بری، کتیبه نویسی، تذهیب و امثال آن، انتزاعی و در بیشتر موارد، غیر تصویری، نمادین و معنادار است و کاربردشان در آثار هنری، امری مهم تر از تزیین، آرایه و زیبایی حسی برای انتقال معانی حکمی و دینی بوده و حکایت گر مفاهیمی درونی در عناصر هنری است. برای نمونه، نقوش انتزاعی، موضوع اصلی بسیاری از طرح ها در هنرهای ایرانی است و کثرت آن نقوش در نقش مایه ها، چشم گیر است.(1) هیچ گاه هنرمندان مسلمان در مسیر توصیف واقعیت آنچنان که هست، گام بر نداشته اند. آنان تلاش می کردند با زبان رمز، به بیان معانی و مفاهیم ژرف در ادبیات و هنر بپردازند. از این رو، به هنر انتزاعی و غیر واقع گرایانه تمایل یافته اند. البته توصیه های قرآنی و نبوی در پرهیز از مجسمه سازی و تصویرپردازی موجودات ذی الروح به همراه تأکید ادیان ابراهیمی در پرهیز از بت پرستی و شمایل سازی نیز در این رویکرد اثرگذار بوده است. البته این توصیه ها موجب نگردید تا هنرمندان مسلمان گاه از تصاویر استفاده نکنند. این در حالی است که اگر دلیل کاربرد هنر انتزاعی و تزیینی صرفاً محدودیت های شرعی در کاربرد تصویر بود، پس هیچ گاه نباید تصاویری همچون سیمرغ، طاووس، شیر و دیگر موارد در معماری اسلامی یا تصاویر انسانی در نگارگری به کار می رفت. به نظر می رسد علاوه بر تأثیر تأکیدات قرآنی در پرهیز از شرک ورزی که در شکل گیری هنر انتزاعی یا تزیینی و نفی شمایل، مؤثر بوده است، رویکرد ذوقی و حکمی هنرمندان که آشکارا در ادبیات و آثار هنری مسلمانان دیده می شود، در این عرصه