رسانه و هنر اسلامی صفحه 85

اثرگذار بوده و همه این عوامل گوناگون در زبان و بیان هنر اسلامی اثر گذاشته است. به ویژه که گرایش به هنر انتزاعی و تجریدی، پیش از اسلام نیز در میان سرزمین های اسلامی سابقه داشته است و بعضی از آثار تجریدی به دست آمده، به دوره اعراب قبل از اسلام و به تمدن بین النهرین برمی گردد که به نفی تشبیه و نفی پیکرتراشی در تفکر اسلامی ربطی ندارد.(1)

خطاطی از جمله هنرهایی است که با رویکرد حکمی و عرفانی همراه بوده است و همواره عارفان به آن توجه داشته اند و مملو از نمادها و نقش مایه هاست با توجه به منتسب بودن خطاطی به انبیای بزرگ همچون حضرت آدم علیه السلام و پیشوایانی همچون علی بن ابی طالب علیه السلام که خط معروف کوفی به وی منتسب است و از طرفی، رشد خطاطی در فرهنگ اسلامی، به جهت قرین بودن آن با کتابت قرآن کریم و حضور نوعی معنویت در کتابت قرآن، این هنر همواره جزء هنرهای مقدس و در ارتباط با سلوک روحانی بوده است.(2) آیینی بودن و پر رمز و راز بودن خطاطی در فرهنگ اسلامی بدین جهت است که امام علی علیه السلام در سخنانی، خط نیکو را نماد و نشانه روشن ضمیری و پاکی روح بیان کرده است: «نیکویی خط، زبان دست است و روشنی درون»(3) یا «اگر روح از کدورت ها پاک شود، آنچه در درون است، به اعضای جسد و جوارح مثل دست و زبان ظاهر می گردد».(4)

1- عفیف البهنسی، هنر اسلامی، ترجمه: محمود پورآقاسی، انتشارات مهر، تهران، 1385، ص 89.
2- برای خواندن مجموعه روایات و سخنان پیشوایان دین درباره خطاطی ر.ک به: قاضی احمد قمی، گلستان هنر، تصحیح: احمد سهیلی خوانساری، صص 3 127. در این کتاب تاریخی، درباره پیدایش کتابت گفته شده است: «اول کسی که کتابت عربی کرد و قلم به دست گرفت، حضرت آدم صفی علی نبینا و علی الصلوه و السلام است. بعد از آن، شیث بن آدم و در زمان حضرت ابراهیم نبی علی نبینا و علیه الصلوه و السلام، خط عبری یافتند و بعضی نوشته اند که خط مبارک حضرت ادریس نبی علی نبینا و علیه الصلوه و السلام بود» (گلستان هنر، ص12).
3- «حُسن الخطّ لسانُ الید و بهجهُ الضمیر».
4- «الخطُ اصلٌ فی الروح و إن ظَهَرَتْ بجوارحِ الجسد». (گلستان هنر، ص11)