مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 108

ششم - در قیاس منطقی تنها باید به اشکال چهارگانه معروف متمسک شد و منطقی نمی تواند در مقدمات آن تصرف کند، اما در جدل و مناظره و خطابه این گونه نیست و می توان مقدمات را پس و پیش کرد و از مقبولات مجادله کننده بهره جست و اگر لازم باشد بعضی از مقدمات حذف می شود و با لواحق قیاس و سایر دلایل نیز درهم می آمیزد.

بنابراین، جدل یک سلسله قواعدی است که مجادله گر به کمک آن ها می تواند دلیلی را برای نفی یا اثبات مدعایی اقامه کند؛ بدون این که در چارچوب خاصی خود را مقید و محدود سازد.

شرط موفقیت در مجادله

مجادله کننده باید بر مسلمیات مخاطبان و عقاید طرف مقابل تسلط کامل داشته باشد. دارای حضور ذهن بوده و از قدرت ارتجال و حاضر جوابی نیز بهره مند باشد. طلاقت زبان، روانی بیان، تسلط بر اصطلاحات روز و عبارت های زیبا و به روز، هم چنین محفوظات و معلومات بسیار داشته باشد، به خصوص در موضوعی که مجادله صورت می گیرد. تکیه بر نقاط اختلاف و توافق، رعایت اصل صداقت، عدالت و انصاف در طی مجادله و آموختن شیوه و شرایط مجادله احسن، از ابزارها و لوازم مجادله گرانی است که می خواهند از حق حمایت کنند. اگر آنان این شرایط را نداشته باشند جدال شان اگر به زیان حقیقت تمام نشود حاصلی نخواهد داشت.

با توجه به اهمیت جدل در تکمیل فن مناظره، سخنوری و تبلیغ و ضرورت شناخت قواعد آن و خطرهای جدال باطل و جاهلانه و شیوع گفتار ستیزی در جامعه به ویژه در میان رجال سیاسی و روحانی و یا خانواده ها، بر آن شدیم تا ضوابطی را از کتاب و سنت تقدیم نماییم تا سخنوران مناظره گر با تمام ابعاد آن آشنا شوند و مردم را به مجادله احسن راهنمایی نمایند و خود نیز در مقام سخن از صراط مستقم و راه حق منحرف نشوند و در پرتگاه مراء و جدال باطل سقوط نکنند، از این رو، نخست شرایط مجادله موفق را بیان می کنیم، آن گاه به مجادله از منظر کتاب و سنت و سایر منابع می پردازیم.

شرایط پیروزی در مجادله

1- آگاهی بر مسلمیات مخاطب و تسلط بر عقاید طرف مقابل؛
2- حضور ذهن و قدرت ارتجال و حاضر جوابی؛
3- آشنایی با موازین مجادله؛
4- طلاقت زبان و روانی بیان؛
5- تسلط بر اصطلاحات روز و جمله بندی های مناسب و زیبا؛
6- رعایت اصل صداقت، عدالت و انصاف در مجادله؛
7- تکیه بر نقاط اختلافی نه نقطه های توافق. مگر مصلحت جلسه و یا تنقیح موضوع و یا تحدید مورد اختلاف ایجاب نماید؛
8- آموختن شیوه های مختلف نیکوترین مجادله و استفاده بهینه از این روش ها؛ چرا که از نظر اسلام تنها مجادله احسن، مطلوب و تحسین برانگیز است.