مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 43

بعضی دانشگاهی و از اساتید، ولی "همج رعاع" کسانی هستند که مانند پشه ها به هر سو متمایل می شوند و در جهت باد حرکت می کنند، همگی عوام نیستند، بسا ممکن است فقیه یا استاد دانشگاه باشند و در عقاید دینی و تحلیل های اجتماعی و خبری که باید متکی به استدلال و برهان منطقی و یا سیاسی باشد قوی نباشند.(1)

در هر حال از این دو نوع استقراء، غالباً استقرای ناقص در مناظره به کار برده می شود، ولی در خطابه و مجادله از استقرای ناقص کمتر بهره گرفته می شود، چرا که بیشتر از تمثیل و قیاس ضمیر استفاده می شود.

متکلمان در مناظره و جدل بیش از خطابه به قیاس و استقرا تمسک می جویند، ولی خطیبان به قیاس و تمثیل بیشتر تکیه می کنند، چون قیاس استقرایی به صورت استدلال از تمثیل نزدیک تر است، چرا که در استقراء به مقدار زیادی با تفحص در جزئیات استفاده می شود ولی در تمثیل صرف مشابهت کافی است.

حسن استقراء تمثیل در این است که یک نمونه برداری از چیزی می شود و مجموعه را بر آن حکم حمل می نمایند و می گویند یک قطره از آب دریا را می آزماییم و هر گونه املاحی در آن باشد در مجموع آن دریا نیز وجود دارد؛ مثلاً با تجزیه شعاعی از خورشید که در عدسی آزمایشگاه می تابد می توانند ذخایر موجود در خورشید را به دست آورند. و هم چنین انسان یک نمونه جامعی است از عالم خلقت، آن چه در جسم و جان آدم قرار دارد در مجموعه جهان هستی نیز وجود دارد. به گفته شاعر:

جهان انسان شد و انسان جهانی

از این پاکیزه تر نبود بیانی

ای قطره تو غافلی که دریا

در جوی تو می رود هویدا

در برج تو ماه و آفتاب است

لیکن پس پرده حجاب است

تو نامه خدایی ای نامه سر به مهر

بگشای مهر نامه ببین تا در آن چه هاست

از آفرینش آن چه تو خواهی ز کل و جزء

در ذات خود بجوی که جام جهان نماست