مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 57

امام باقر علیه السلام با حسن بصری و نافع و هشام بن عبدالملک و سالم از غیر شیعیان نیز به بحث می پردازد ولی حاضر نیست با حمزه زبیدی و بنان و مغیره بن سعید و ابوالخطاب که به شیعه گری تظاهر می کردند گفت وگو کند، بلکه آنان را طرد می کند، امام صادق و امام هشتم نیز آنان را طرد و لعن می کردند ولی با ابوحنیفه و رهبران معتزله و زیدیه به گفت وگو می پردازند.

آری، ائمه اطهار علیه السلام در حوزه های برون دینی و درون دینی با افراد به مناظره پرداخته اند جز با کسانی که اهل انصاف نبوده و یا از ستمگران محسوب می شدند با سایر افراد از طریق مذاکره وارد می شدند. این شیوه برگرفته از قرآن کریم است که می فرماید: ((و لا تجادلوا اهل الکتاب الا بالتی هی احسن الا الذین ظلموا منهم))(1)

علامه طباطبائی می فرماید:

مقصود از «ظالمان» به قرینه سیاق، کسانی هستند که مدارا و نرمی با آنان کارساز نیست، بلکه نیکوترین جدال از نظر آنان ضعف یا ترفندی است از سوی مناظره گر تا آنان را در عقیده متزلزل کنند.(2)

در حوزه درون دینی، مناظره امام کاظم با ابویوسف شاگرد ابوحنیفه و هم چنین امام جواد با یحیی بن اکثم را می توان نام برد.(3)

ک. مناظره منطقی

مناظره در علم منطق، روش خاصی دارد که ذیلا بیان می شود:

1- کیفیت آن بدین گونه است که سائل با تکیه بر مسلمیاتِ مجیب و با استفاده از گفته های او، پرسش هایی را مطرح می کند که حافظِ «وضع»، باید به آن ها پاسخ دهد و به این ترتیب با طرح سؤال ها به تدریج به مقصود خویش که کشاندن طرف مقابل به تناقض گویی است نزدیک شود.
2- سائل، مقدماتی را که مجیب پذیرفته است به شکل قیاس جدلی می سازد تا بدین وسیله بتواند «وضع» مجیب را نقض کند و از مسلماتِ مجیب، به نتایجی برسد که
1- عنکبوت، آیه 46.
2- تفسیر المیزان، ج16، ص 61.
3- احتجاج، ج2، ص 102.