مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 96

مروری بر صناعات خمس

پیش از ورود به بحث مجادله، و علل پیدایش آن نخست، ضرورت صناعات پنج گانه را به صورت گذرا مرور می کنیم و سپس به مباحث جدال می پردازیم:

1) اگر منظور از اقامه دلیل این باشد که مجهولی را به راستی برای خود و یا مخاطب تبدیل به معلوم کند و حقیقتی را کشف نماید که معمولا در فلسفه و علوم چنین هدفی منظور است در این نوع قیاس باید از موادّی استفاده شود که یقین آور و غیرقابل تردید باشد، قیاسی که بتواند حقیقتی را کشف کند «برهان» نامیده می شود. ماده چنین برهانی باید یا از باشد مانند این که بگوییم خورشید جسمی است که نور و حرارت می دهد و یا از مجربات مانند این که پنی سیلین کانون چرکین را از میان می برد و یا از اولیات (بدیهیات اولیه) می باشد مانند کل از جزئش بزرگ تر است. متواترات، حدسیات قضایایی که قیاساتها معها.

2) گاهی هدف، اقناع ذهن مخاطب است برای این که به کاری ترغیب و یا از عملی بازداشته شود در این صورت کافی است از دلایل غیرقطعی ولی مقبول و مشهور استفاده شود. مثل این که می خواهیم شخصی را از گناه بازداریم زیان های احتمالی آن را گوشزد می کنیم، مانند مواد مخدر. این در قیاس خطابی اتفاق می افتد.

3) گاهی هدف استدلال کننده صرفاً این است که چهره مطلوب را در آیینه خیال مخاطب، زیبا یا زشت جلوه دهد، در این صورت با پوشاندن جامه های زیبا یا زشت خیالی به مطلوب، قیاس استدلالی خویش را زینت می دهد و این از قیاسات شعری است که از تشبیهات استعارات و کنایات آکنده است. مَجازات نیز از این مقوله است، شعر مستقیماً با خیال سر و کار دارد و از آن جایی که میان تصورات و احساسات رابطه برقرار می شود به