کتابخانه بالقرآن

اندیشه در اسلام صفحه 22

صفحه 22

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین وصلّی الله علی جمیع الأنبیاء والمرسلین وصلّ علی محمّد وآله الطاهرین، ولعن علی اعدائهم اجمعین.

شکی نیست که حرکت فکری پرارزش ترین حرکت انسان است، زیرا عزیزترین عنصر وجود انسان عقل است و طبق فرموده حدیث شناس بی مانند، مرحوم علّامه مجلسی، عنصر باعظمت عقل رابط میان انسان و تمام حقایق عالم است. (1) از آیات قرآن مجید استفاده می شود که ظرفیت این عنصر، به گستردگی همه آفرینش است، همین عنصر است که انسان را به ماورای این عالم پرواز می دهد و در ملکوت عالم، به بسیاری از حقایق نائل می کند.

مسائلی هم که درباره عقل گفته می شود، تنها مربوط به کتب آسمانی و مقالات و کتب علمی نیست، بلکه به حقیقت پیوسته و تحقّق پیدا کرده است. در غیر این صورت، آیات باعظمت زیر چه معنایی داشتند؟

«وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ ». (2)

و این گونه فرمانروایی و مالکیّت و ربوبیّت خود را بر آسمان ها.و زمین به

1- (1)) پی نوشت . کتاب بحار مرحوم مجلسی، به جز ارزش روایی، دارای «بیان» و «ایضاحات» ارزشمندی است که متاسفانه بسیاری از محققین آن ها را مطالعه نمی کنند. برای نمونه توضیح مرحوم علامه را ذیل این روایات بنگرید: - بحار الأنوار، ج 1، ص 82: «عن أبیه، عن سهل، عن محمد بن عیسی، عن البزنطی، عن جمیل عن الصادق جعفر بن محمد (علیهما السلام) قال کان أمیر المؤمنین (علیه السلام) یقول: أصل الانسان لبه، وعقله دینه، ومروته حیث یجعل نفسه، والایام دول، والناس إلی آدم شرع سواء. بیان: اللب بضم اللام: خالص کل شئ، والعقل. والمراد هنا الثانی أی تفاضل أفراد الانسان فی شرافۀ أصلهم إنما هو بعقولهم لا بأنسابهم وأحسابهم. ثم بین (علیه السلام) أن العقل الذی هو منشا الشرافۀ إنما یظهر باختیاره الحق من الادیان، وبتکمیل دینه بمکملات الایمان، والمروءۀ مهموزا بضم المیم والراء الانسانیۀ مشتق من المرء وقد یخفف بالقلب والادغام. والظاهر أن المراد أن إنسانیۀ المرء وکماله و نقصه فیها إنما یعرف بما یجعل نفسه فیه ویرضاه لنفسه من الاشغال والاعمال و الدرجات الرفیعۀ، والمنازل الخسیسۀ، فکم بین من لا یرضی لنفسه إلا کمال درجۀ العلم والطاعۀ والقرب والوصال، وبین من یرتضی أن یکون مضحکۀ للئام لاکلۀ ولقمۀ ولا یری لنفسه شرفا ومنزلۀ سوی ذلک. ویحتمل أن یکون المراد التزوج بالاکفاء، کما قال الصادق (علیه السلام) لداود الکرخی حین أراد التزویج: انظر أین تضع نفسک. والتعمیم أظهر. والدول مثلثۀ الدال: جمع دولۀ بالضم والفتح وهما بمعنی انقلاب الزمان، وانتقال المال أو العزۀ من شخص إلی آخر، وبالضم: الغلبۀ فی الحروب، والمعنی أن ملک الدنیا وملکها وعزها تکون یوما لقوم ویوما لآخرین. والناس إلی آدم شرع بسکون الراء وقد یحرک أی سواء فی النسب، وکلهم ولد آدم، فهذه الامور المنتقلۀ الفانیۀ لا تصیر مناطا للشرف بل الشرف بالامور الواقعیۀ الدائمۀ الباقیۀ فی النشأتین، والاخیرتان مؤکدتان للاولیین. - بحار الأنوار، ج 1، ص 83: أبی، عن سعد، عن ابن یزید، عن إسماعیل بن قتیبۀ البصری، عن أبی خالد العجمی، عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: خمس من لم یکن فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع: الدین، والعقل، والادب، والحریۀ، وحسن الخلق. سن: ابن یزید مثله. وفیه والجود مکان الحریۀ. بیان: حسن الادب إجراء الامور علی قانون الشرع والعقل فی خدمۀ الحق ومعاملۀ الخلق. والغنی: عدم الحاجۀ إلی الخلق، وهو غنی النفس فإنه الکمال لا الغنی بالمال. والحریۀ تحتمل المعنی الظاهر فإنها کمال فی الدنیا، وضدها غالبا یکون مانعا عن تحصیل الکمالات الاخرویۀ، ویحتمل أن یکون المراد بها الانعتاق عن عبودیۀ الشهوات النفسانیۀ، والانطلاق عن اسر الوساوس الشیطانیۀ، والله یعلم. - بحار الأنوار، ج 1، ص 87: مسکان عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: لم یقسم بین العباد أقل من خمس: الیقین، والقنوع، والصبر، والشکر، والذی یکمل به هذا کله العقل. سن: عثمان بن عیسی مثله. بیان: أی هذه الخصال فی الناس أقل وجودا من سائر الخصال، ومن کان له عقل یکون فیه جمیعها علی الکمال، فیدل علی ندرۀ العقل أیضا. - بحار الأنوار، ج 1، ص 89: ابن المتوکل، عن السعد آبادی، عن البرقی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر عمن ذکره، عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: ما خلق الله عزوجل شیئا أبغض إلیه من الاحمق، لانه سلبه أحب الاشیاء إلیه وهو عقله. بیان: بغضه تعالی عبارۀ عن علمه بدناءۀ رتبته، وعدم قابلیته للکمال، وما یترتب علیه عن عدم توفیقه علی ما یقتضی رفعۀ شأنه لعدم قابلیته لذلک، فلا ینافی عدم اختیاره فی ذلک، أو یکون بغضه تعالی لما یختاره بسوء اختیاره من قبائح أعماله مع کونه مختارا فی ترکه، والله یعلم. - بحار الأنوار، ج 1، ص 90: ابن الولید، عن الصفار، عن أحمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن بعض أصحابه عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: دعامۀ الانسان العقل، ومن العقل الفطنۀ، والفهم، والحفظ والعلم، فإذا کان تأیید عقله من النور کان عالما حافظا زکیا فطنا فهما، وبالعقل یکمل، وهو دلیله ومبصره ومفتاح أمره. بیان: الدعامۀ بالکسر: عماد البیت. والفطنۀ: سرعۀ إدراک الامور علی الاستقامۀ. والنور لما کان سببا لظهور المحسوسات یطلق علی کل ما یصیر سببا لظهور الاشیاء علی الحس أو العقل، فیطلق علی العلم وعلی أرواح الائمۀ (علیهم السلام) وعلی رحمۀ الله سبحانه وعلی ما یلقیه فی قلوب العارفین من صفاء وجلاء به یظهر علیهم حقائق الحکم ودقائق الامور، وعلی الرب تبارک وتعالی لانه نور الانوار ومنه یظهر جمیع الاشیاء فی الوجود العینی والانکشاف العلمی، وهنا یحتمل الجمیع. وقوله: زکیا، فیما رأینا من النسخ بالزاء فهو بمعنی الطهارۀ عن الجهل والرذائل، وفی الکافی مکانه: ذاکرا.
2- (2)) . انعام، 75.