تناسب آیات صفحه 10

ص: 14

عطف شده یا عطف نشده و در صورت اول باید بین دو جمله، قدر جامع مشترکی باشد؛ مانند آیه: یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها وَ ما یَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما یَعْرُجُ فِیها «1».

و مانند آیه: وَ اللَّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ «2».

که به جهت تضاد بین

قبض و بسط، و فرو رفتن و بیرون شدن، و فرود آمدن و بالا رفتن، و شبه تضاد میان آسمان و زمین، به یکدیگر عطف شده اند.

و از جمله مواردی که سخن در آن حالت تضاد را دارد، عبارت است از: ذکر رحمت بعد از عذاب و رغبت پس از رهبت. و شیوه قرآن چنین است که هر گاه احکامی را ارائه می نماید، به دنبال آن، وعد و وعید ذکر می کند، تا انگیزه ای باشد برای عمل به آنها. و سپس آیات توحید، و تنزیه خداوندی می آید تا اینکه عظمت آمر و ناهی، معلوم گردد. و در سوره های بقره، نساء، مائده، و دیگر سور، اگر دقت کامل گردد، ملاحظه می کنیم که همین شیوه دقیقا اعمال گشته است.

3- اگر جمله دوم، توسط یکی از حروف عاطفه اشتراکی با جمله قبل، پیوند بخورد در این صورت لا بد ستونی متصل وجود پیدا خواهد کرد که اتصال دو جمله را از بعد معنوی، نشان می دهد. و آن ستون، قرائنی است معنوی که ارتباط را می رساند و هر کدام از این قبیل ارتباطات، اسباب و دلیلهایی دارند که ذیلا به برخی از آنها اشاره می گردد:

1- تنظیر آوردن: ملحق نمودن چیزی به نظیر خودش از آداب عقلاست، مانند آیه: أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَهٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ «3» و به دنبال آن می فرماید: کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ* وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکارِهُونَ زیرا خداوند متعال به پیامبرش امر فرمود که در (1) حدید: 4.

(3) انفال: 4- 5.