تناسب آیات صفحه 101

ص: 108

گنجانیده شود، پنج عدد است:

1- رکن اول اینکه: مقدّمه و دیباچه کتاب، دارای یک نوع جودت، رشاقت، لطافت و زیبایی باشد که با یک آب و تاب، لطافت خاصی داشته باشد؛ زیرا نویسنده واقعی آن کسی است که در ورود و خروج به مطلب، حسن سلیقه به خرج داده باشد. و یا اینکه دیباچه و مقدّمه کتاب، بر مبنای مقصد اصلی کتاب پی ریزی شده باشد «1».

2- و رکن دیگر آن- که همان رکن سوم است- این ست که نحوه خروج نویسنده از کلامی به کلام دیگر، چنان بر اساس رابطه دقیق باشد که معانی در آنها گردن یکدیگر را مانند حلقه های زنجیر، گرفته باشند. و این در صورتی فراهم می شود، که متکلم انتخاب نموده و بهترین را برچیده و گلچین نماید. و راجع به این مطلب، باب مخصوصی است که به نام باب «تخلص و اقتضاب» نامیده می شود ... «2» (1) این نوع مقدمه «براعه استهلال» نامیده می شود. و ابن اثیر آن را در ج 3، ص 96 نوع 22 از باب: «المبادی و الافتتاحات کتاب «المثل السائر» ذکر نموده. و سپس می گوید: حقیقت این کتاب آن است که نویسنده، مقدّمه و دیباچه را طوری قرار دهد که بر مقصود اصلی کتاب و آن جهتی که متکلم در کلامش آن را اراده نموده است، دلالت نماید. و ابن معصوم آن را در کتاب «انوار الربیع، ج 1، ص 34 به عنوان

«حسن الابتداء و براعه الاستهلال» ذکر کرده است».

اما تخلص، عبارت است از اینکه: متکلم در یک معنایی از معانی وارد شود و در همان حالی که در آن مورد، بحث می کند، یک باره وارد معانی دیگر گردد؛ به طوری که معنای اول سبب و پله و وسیله ای برای دومی باشد که در نتیجه این ارتباط تنگاتنگ، و برخی از معانی گردن برخی دیگر را بگیرد بدون اینکه کلام را متکلم قطع نموده و در معنای جدید و دیگری وارد شده باشد، بلکه تمامی کلام و سخن او به صورتی در بیاید، مانند اینکه یک باره متکلم تمام مقاصدش را در یک جا و یک قالب، خالی کرده باشد.

و اما اقتضاب آن است که متکلم کلام خود را قطع نموده و در کلام دیگری وارد شود؛ به طوری که در بین آن دو ظاهر الامر هیچ گونه علاقه ای نباشد. و این هم یک مذهب و مسلکی