تناسب آیات صفحه 122

ص: 130

یک مجموعه) که در گوش و ذهن شنوندگان، باقی می ماند. و دیگر اینکه چه بسا آخرین جمله و خاتمه کلام است که حفظ می شود، در غالب حالات از یک مجموعه، نه همه کلام و سایر قسمتهای آن. بنابراین، واجب و لازم می نماید که در اوج و رشاقت (لطافت، ظرافت و زیبایی) و شیرینی و زیبایی آن، کوشش و جدیّت لازم به عمل بیاید «1».

و دیگری گفته است: سزاوار و شایسته است که آخر کلام و آن نقطه ای که متکلم، سخن خود را بدان پایان می برد و یا نویسنده و نامه نگار، نامه خود را به آخر می رساند و یا شاعر، شعر خود را بدان تخلص می بخشد، شیوا، زیبا و شیرین باشد. و بهترین خاتمه ها آن است که مخاطبین، بدان گوش فرا داده و کاملا آن را فرا گیرند تا اینکه برای انسان، شوق، آرزو و حالت انتظاری پس از آن دیگر باقی نماند.

ابن معصوم نیز می گوید: این چهارمین موردی است که ائمه بلاغت، بدان تنصیص و تأکید نموده اند، به اینکه: ختام و پایان کلام باید آمیخته به حکمت بوده و در آن لطافت به کار رفته باشد؛ چون آخرین جمله ای است که به گوش می خورد و در نفس، نقش می بندد. و چه بسا شنوندگان آن را به جهت قریب العهد بودنش به حافظه بسپارند.

بنابراین، اگر ختام کلام، زیبا و شیرین باشد، گوش شنوندگان از آن لذّت می برد. و چه

بسا تأثیر حسن ختام، در گوش دل شنونده، جبران مافات و کوتاهیهای پیشین را بنماید، همچنانکه غذاهای لذیذ وقتی پس از صرف غذاهای بی مزه، تناول می شود، لذتبخش می شود. و اگر بر خلاف آن باشد، نتیجه آن هم به عکس خواهد بود، تا آنجا که چه بسا تمام محاسن قبلی را به بوته فراموشی بسپارد «2». (1) بدیع القرآن، ص 343 تألیف ابن ابی الاصبع.