تناسب آیات صفحه 13

ص: 18

سوره، جمع نموده، و مجموعه ای را تشکیل داده است، به طوری که دارای کمیّت و کیفیّت خاصّی شده است، چه از نظر مراد آیات و چه از

نظر لحن آیات و چه از نظر سنخیت آیات.

بنابراین، لازم است در بین آیات یک سوره، وحدت جامعی که تمام آیات را فرا گیرد وجود داشته باشد. طبیعتا و قهرا یک سوره از نظر کلی دارای مقاصد خاصّ و مقدمات ویژه، و خاتمه مناسبی خواهد بود.

این وحدت و انسجام، در تمام سوره ها موجود است؛ اعم از اینکه کوچک باشند یا طولانی. و اگر هر سوره فی حدّ ذاته، دارای هدف و غرض عقلایی نباشد، که برای آن هدف و تأمین آن، نازل شده باشد، پس بنا بر چه اساس و معیاری، مجموعه ای از آیات داخل یک سوره و مجموعه ای دیگر، سوره دیگر را تشکیل داده اند؟ با توجه به اینکه این، سخن حکیم مطلق است که توسّط امین وحی که حکیم است، بر پیامبر عظیم الشأن اسلام- صلّی اللّه علیه و آله- که حکیم است، نازل گشته و هدفش تعلیم حکمت برای امیّین و همه عالم است.

بنابراین، هر سوره دارای مقاصد و اهداف معیّن و مشخصی است، که آن را در طول آیاتش دنبال نموده و درجه بدرجه و قدم بقدم، برای تحقق آن پیش می رود. و همین که هدفش تأمین شد، سوره هم با همان، تکمیل گشته و در طیّ آیات معدودی، خاتمه می یابد؛ چه آیات آن زیاد باشد و چه کم.

3- گاهی تناسب و ترابط، بین سیاق هر آیه و کلمه آخر آن و به اصطلاح بین سیاق و فواصل آیات می باشد؛ زیرا تناسب بین سیاق آیات و کلمه آخر آن، امری ذاتی است بلکه همان ارتباط و تناسب لفظی و معنوی است که شأن آیات و مقام بلاغت و فصاحت آنها را بالا

برده و تکمیل می نماید. و کلّا رونق و زیبایی و حسن یک آیه، در همین تناسب و ترابط لازم، نهفته است.

4- برخی از دانشمندان اسلامی یک نوع مناسبت و تناسب چهارمی را نیز