تناسب آیات صفحه 139

ص: 148

هو وجود) اشاره فرموده زیرا:

(أ) اشاره به ذات اقدس حق که همانا سر لوحه وجود است. و (ل) اشاره به عقل فعال که جبرئیل نامیده می شود. و این همان مرتبه میانگین و واسطه در فیض بوده که فیض را از فیاض مطلق گرفته و به مادون خود افاضه می نماید. و (م) اشاره به رسول خاتم- صلی اللّه علیه و آله- که همان آخر الوجود و دایره وجود بوده و هست، به آن حضرت ختم گردیده و به مبدأ اعلی متصل می گردد «1».

قول سوّم: عدّه دیگری می گویند: حروف مقطعه، مجرد اسامی حروف و صداهای تهجی هستند که هیچ معنایی را در بر نداشته و حامل هیچ نوع پیامی از اسرار عالم مکنون نمی باشند.

اصلا بر طبق مثل معروف «ما ورای آبادان دیگر شهری نیست» جز اینکه ایراد این حرفها به این نحو و در این مقطع زمانی خاص از یک غرض و حکمت و هدف بالایی حکایت می نماید، گرچه بیش از اعتبارات جنبه های محض لفظی صرف هم، تجاوز نمی نماید.

این نظریّه مانند آن دیدگاهی

است که از زمخشری در رابطه با بیان حکمت این حروف قبلا نقل نمودیم. همان سخن آخر وی که گفت: منزه است خدایی که در همه اشیاء، دقایق حکمت را به ودیعه نهاد.

و همچنین سخن برخی از دانشمندان مبنی بر اینکه: برای این الفاظ و صداها در ابتدای سخن یک نوع تأثیر بسیار بالایی در بیدار سازی شنوندگان بوده که به لحاظ آن، هنگام تلاوت قرآن کریم، سکوت نموده و بدان گوش فرا دهند.

و این درست در برابر موضعگیری اعراب و قریش بود؛ زیرا آنان همینکه آوای قرآن را می شنیدند می گفتند: به این قرآن گوش فرا ندهید بلکه در آن غلط (1) تفسیر مختصر محی الدین، ج 1، ص 13.