تناسب آیات صفحه 24

ص: 29

خودش، یکباره از خود انعطاف نشان داده، و راهی بر خلاف مسیر اولین خویش می رود. و این مطلب شاید بخاطر حصول خوف و رجاء نسبت به پروردگار،

یکباره در دل کسی ایجاد شده و حالت یأس و غرور، به طور کلی طرد گردد. و این از بزرگترین تربیتهای نفوس بشری است که ناامیدی و یأس، نمی تواند او را زمین گیر و مجبور نماید، اگر چه در طول حیات و زندگی پیشین خود، بر تمرّد و عصیان بوده است. و هرگز عجب و غرور او را نمی گیرد اگر چه در بعد کمالات نفسانی، مدارج کمال را هم طیّ نماید.

این وجه با معنای جبر سازگار نیست بلکه خلاف آن را می رساند.

وجه دوم: اسلام دعوت می نماید به سوی حیات ابدی و سعادتمندانه و بسیار بلند و عالی که در سایه آن، بشر می تواند تا آخرین درجه ممکن رشد نموده، و به نهایت کمال نائل شود، چنانکه در صورت پشت پا زدن به دعوت اسلام و عدم پذیرش آن، قلب می میرد و به همین وسیله، معالم انسانیت در نفوس، حالت مردن به خود می گیرد و کرامت انسانی از بین می رود، چنانکه باد با وزیدن به طور سریع از انسان فاصله می گیرد. در این صورت این دیگر انسان نیست، بلکه حیوان درنده ای است در قالب انسان که از انسانیت بویی نبرده است.

اینجاست که انسان از قلّه رفیع و شامخ انسانیّت، به حضیض حیوانیت و ابتذال، سقوط می نماید، چنانکه می فرماید:

وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ «1». (1) یعنی: و اگر ما به مشیّت نافذ خود می خواستیم به آن آیات، او را رفعت مقام می بخشیدیم لیکن او به زمین فرو ماند و پیرو

هوای نفس گردید و در این صورت مثل او و حکایت حال او به سگی ماند که اگر او را تعقیب کنی و یا او را به حال خود واگذاری به عوعو زبان کشد ای