تناسب آیات صفحه 49

ص: 54

مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ «1».

مثال 3: قوله تعالی: قالَ لَهُمْ مُوسی وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری «2».

با توجه به آیات دیگر نیازی به توضیح نیست؛ زیرا مادّه «وهب» در مثال اوّل و «استهزا» در مثال دوّم و «افترا» در مثال سوّم، در صدر و ذیل

آیات تکرار شده اند.

چه بسا در تصدیر، تشاکل فقط صرفا لفظی باشد و هیچگونه تشابه معنوی در آن نباشد. و آن از لطیف ترین محسنات بدیعی است؛ مانند قول خدای سبحان:

قالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقالِینَ «3» «ای من الناقمین» که صرفا ما بین «قال» در صدر آیه و «قالین» در ذیل آیه، تشابه لفظی است، نه معنوی.

ج- توشیح

توشیح، عبارت است از اینکه کلام و سخن، نوعی در قالب و سیاق قرار بگیرد که به تنهایی و «فی حدّ ذاته» چنین ذیلی را بطلبد؛ به طوری که اگر متکلم از نطق و تکلم باز ایستد، خود مستمعین، ذیل آن را زمزمه نمایند. و این با اصطلاح «تسهیم» در نزد بدیعیین قریب المعنی است «4» و آن عبارت است از اینکه: کلام طوری طرح ریزی شده باشد که خود آن دلالت بر ذیل خود داشته باشد. و به همین جهت گفته اند که: در این موارد ذیل و فاصله، قبل از آنکه ذکر شود از فحوای

(1) یعنی: ای پیامبر! پیش از تو هم امم گذشته پیامبران خود را استهزا می کردند، پس آنان را وبال و کیفر این اعمال، دامنگیر شد (انعام: 10).

(3) یعنی: لوط گفت: من خود دشمن این کار زشت شما خواهم بود. (شعراء: 168).

(4) بدیع القرآن، تألیف ابن ابی الاصبع، ص 100.