تناسب آیات صفحه 81

ص: 87

باشد «1».

خفاجی- در ادامه سخن خود- می گوید:

به گمان من عاملی که اینان را وادار ساخته است که مقاطع آیات را فواصل بنامند و آن مواردی که حروف آخر آیه ها با هم متماثل اند، سجع ننامیده اند، همان رغبت و میل باطنی و علاقه قلبی اینان نسبت به تنزیه قرآن کریم از وصف و صفتی است که از ویژگی های کلام منقول از کاهنان و غیرهم بوده و نخواسته اند قرآن کریم را به صفتی متّصف بنمایند که کلام دیگران غیر از قرآن بدان متّصف می گردد، بویژه کلام مبتذل و سخیف کاهنان.

و اگر انگیزه آنان از نفی و انکار، همین است که به مجرد تسمیه و نامگذاری آیات و متّصف کردن آنان به سجع بر می گردد، این غرض خوبی است و عیبی ندارد. اما حقیقت غیر از این است و آن (حقیقت) همانطوری که بیان نمودیم به واسطه دوست نداشتن عده دیگری، یا عدم خوشایند عده ای با تغییر نام آن

(1) جار اللّه زمخشری (متوفای سال 528) می گوید رعایت مجرد فواصل بما هو فواصل، کلام را زیبا نمی نماید مگر اینکه رعایت آن، همراه با سداد معنی و استواری آن بر اساس سبکی که مقتضای حسن نظم و التیام کامل باشد، همچنانکه انتخاب الفاظ شیرین و پشت سر هم به تنهایی زیبا نیست مگر اینکه مطیع و تابع صد در صد معانی باشد، البته معانی صحیح و منظم؛ یعنی معانی که بر طبق حکمت عقلانی نظم یافته باشد. و اما اگر جنبه معانی، از نظر دور داشته شود و

فقط به تحسین الفاظ تنها پرداخته شود بدون اینکه مؤدی و معانی آن در دلها منظور باشد، این نوع کلام از بلاغت هیچ بهره ای حتی به اندازه فتیل (نخ نازک داخل بریدگی هسته خرما) نخواهد داشت و در عین حال ما بین قول خدای متعال:

وَ بِالْآخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ و قوله: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ ترک رعایت تناسب در عطف بین جمله های فعلیه بخاطر رعایت جانب فواصل، نمی توان نمود به این بهانه که این نوع رابطه یک رابطه لفظی است که هیچ غرض و هدفی عقلانی ندارد؛ زیرا به دلیل تقدیم و تأخیر در این دو جمله بخاطر قصد اختصاص انجام شده پس جنبه لفظی هم رعایت آن گاهی اوقات لازم بوده و چه بسا بدون آن، تناسب لازم نباشد (البرهان بدر الدین زرکشی، ج 1، ص 72 به نقل از تفسیر کشاف، طبع قدیم).