فمینیسم صفحه 15

است». (1)

یکی از مفسران به نام طنطاوی، وجود تفاوت ها را عامل پیشبرد جامعه بشری می داند و در تفسیر آیه می نویسد:

«آیه شریفه از تمنای جاه، مال، زیبایی و تمکن دیگری که منجر به حسادت، سعایت، قتل و... شود، نهی کرده و می فرماید:

تمنایی که سبقت در کمالات باشد نوعی فضیلت است، اما تلاش در جهت اضرار به دیگری رذیلت است. چرا چنین می کنید؟ در حالیکه هر یک از زن و مرد نصیب خویش را داراست و برای هر یک مواهب فطری یا بهره های اکتسابی است که همه از ناحیه پروردگار افاضه شده، پس فضل الهی را طلب کنید. (2)

وی ضمن این که جامعه بشری را به اعضای بدن انسان تشبیه می کند می گوید:

«هر یک از اعضای بدن وظیفه ای عهده دار است که متفاوت از دیگری است و این تفاوت وظایف در افراد بشر سبب پیشبرد جامعه بشری است». (3)

سید قطب معتقد است گرچه وظایف زن و مرد، متفاوت است، ولی در طبیعت تکوینی خویش، هر دو از یک سنخ و ماهیت می باشند و حکمت تفاوت وظیفه، مربوط به تأمین آرامش هر یک از زوجین نسبت به دیگری است. این دیدگاه در روزگاری مطرح شد که زن را مایه فتنه و شر و بدی می دانستند و دوگانه پرستان وی را کالایی کم ارزش تلقی می کردند. (4)

صاحب المیزان در شرح و تفسیر آیه می نویسد:

«منظور این است که ملاک برتری هر یک از زن و مرد، کارهایی است که ساختمان وجودی و موقعیت اجتماعی او اقتضا می کند و بعضی از برتری ها، ویژه صنف خاصی است. مثل برتری مرد بر زن در سهم الارث و برتری زن بر مرد در واجب النفقه بودن و در این قسمت هیچ کدام نباید آرزوی امتیاز صنف دیگر را بنماید. البته بعضی از برتری ها برای هر دو صنف میسّر است مانند ایمان، دانش، عقل و سایر ارزش هایی که دین می پذیرد، همه از این نوع است؛ ارزش و امتیازی است که خداوند به هر کس بخواهد می دهد و توفیق آن را باید از خداوند خواست». (5)

روشن است که حکم به برتری مردان بر زنان، در مقام تشریع و در چارچوب روابط خانوادگی است که طبعا وظایف سنگین تری بر عهده مردان می گذارد. این مسئله، با آن چه که اسلام ملاک ارزش دانسته است و هر یک از زن و مرد می توانند در تحصیل ارزش ها بکوشند، ارتباطی ندارد.

مفسران تفسیر نمونه بر این نکته مهم تأکید دارند که مقصود آیه تفاوت های ذاتی و طبیعی است، نه تفاوت های عارضی که در سایه ظلم و ستم و استعمار و یا استثمار طبقاتی به وجود می آید:

«چه این که آنها نه خواست خداست و نه چیزی است که آرزوی دگرگون کردن آن نادرست باشد، بلکه تفاوت هایی است ظالمانه و غیرمنطقی که باید در رفع آن کوشید. فی المثل زنان نمی توانند آرزو کنند ای کاش مرد بودند و مردان نیز نباید آرزو کنند که ای کاش زن می شدند؛ زیرا این دو جنس اساس نظام اجتماع انسانی است. اما در عین حال، نباید این تفاوت جنسیت سبب شود که یکی از این دو جنس، حقوق دیگری را پایمال کند و آنها که آیه را دست آویز برای ادامه تبعیضات ناروای اجتماعی پنداشته اند، سخت در اشتباهند. ازاین رو بلافاصله می فرماید: «مردان و زنان هر کدام بهره ای از کوشش ها و تلاش ها و موقعیت خود دارند» خواه موقعیت طبیعی باشد (مانند تفاوت دو جنس مرد و زن با یکدیگر) و یا تفاوت به خاطر تلاش ها و کوشش های اختیاری. قابل توجه این که «اکتساب» به معنی تحصیل کردن است و مفهوم وسیعی دارد؛ هم کوشش های اختیاری را

1- . ر.ک: المنار، ج 5، ص 57؛ فی ظلال، ج 2، ص 642 .
2- . الجواهر، ج 3، صص 37 و 38.
3- . همان.